Η Γέρμα είναι ένα από τα χωριά του Βούρκου που σπάνια βρίσκεις γραμμένα σε βιβλία. Κι όμως, όταν ψάξει κανείς προσεκτικά στις πηγές, το όνομά της εμφανίζεται σε κάθε μεγάλη καταγραφή της περιοχής: σε ένα οθωμανικό κατάστιχο του 15ου αιώνα, στην οθωμανική στατιστική του 1895, στον κατάλογο των χωριών του Βούρκου το 1927 και στην απογραφή του 1991. Σε αυτό το άρθρο μαζέψαμε μόνο ό,τι τεκμηριώνεται από δημοσιευμένες πηγές, και σημειώνουμε καθαρά πού σταματά η βεβαιότητα.
Πού βρίσκεται η Γέρμα
Η Γέρμα (αλβ. Jermë, οριστικός τύπος Jerma) βρίσκεται στον κάμπο του Βούρκου, νότια των Αγίων Σαράντα. Σήμερα ανήκει στον Δήμο Φοινικαίων. Στην απογραφή του 1991 καταγραφόταν στην Κοινότητα Αλύκου, μαζί με το Αλύκο, το Τσαούσι, το Νεοχώρι, την Τρέμουλη, τη Ραχούλα, το Χάλο, την Πλάκα, το Ντρίτας (Φανάρι) και τον Νέο Βούρκο.
1431–1432: Ένα «Jeromi» στο πρώτο οθωμανικό κατάστιχο
Λίγα χρόνια μετά την οθωμανική κατάκτηση, οι νέες αρχές κατέγραψαν τα χωριά και τους φορολογούμενους της περιοχής. Σύμφωνα με τη μελέτη του Αλβανού γλωσσολόγου Shaban Demiraj (Studia Albanica, 2008), στο κατάστιχο του 1431–1432 καταγράφονται στην περιοχή του Βούρκου μόνο τέσσερα χωριά, όλα με πολύ λίγους κατοίκους: Finiki (Φοινίκη), Vurgo, Jeromi και Krajna (η σημερινή Κρανιά).
Το «Jeromi» θυμίζει έντονα τη Γέρμα και πολλοί το ταυτίζουν μαζί της. Οφείλουμε όμως να πούμε ότι η ταύτιση στηρίζεται κυρίως στην ομοιότητα του ονόματος· δεν έχουμε εντοπίσει ακόμη πηγή που να την τεκμηριώνει με βεβαιότητα. Αν είναι σωστή, η Γέρμα είναι ένας από τους παλαιότερους καταγεγραμμένους οικισμούς του Βούρκου, μαζί με τη Φοινίκη και την Κρανιά.
1895: Ελευθεροχώρι ανάμεσα σε τσιφλίκια
Η πιο σαφής παλιά καταγραφή της Γέρμας βρίσκεται στη σαλναμέ (επίσημη επετηρίδα) του βιλαετιού των Ιωαννίνων του 1895. Ο ιστορικός Μιχάλης Κοκολάκης δημοσίευσε τα στοιχεία της σε μελέτη του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Εκεί, στον καζά (επαρχία) του Δελβίνου, η Γέρμα καταγράφεται ως εξής:
- Είδος οικισμού: «χωριό» (karye), δηλαδή ελευθεροχώρι
- Απόσταση από το Δέλβινο: 6 ώρες
- Νοικοκυριά (χανέδες): 14
- Κάτοικοι: 63 άνδρες και 50 γυναίκες, σύνολο 113
Η λεπτομέρεια που κάνει τη διαφορά είναι το είδος του οικισμού. Ο Κοκολάκης εξηγεί ότι η στατιστική χαρακτηρίζει κάθε οικισμό είτε ως «χωριό», δηλαδή ελευθεροχώρι, είτε ως «τσιφλίκι», δηλαδή ιδιοκτησία μεγάλου γαιοκτήμονα όπου οι κάτοικοι δούλευαν τη γη ως κολίγοι. Στον ίδιο πίνακα, σχεδόν όλα τα γειτονικά χωριά του Βούρκου εμφανίζονται ως τσιφλίκια:
| Οικισμός (όπως στη στατιστική) | Είδος | Νοικοκυριά | Κάτοικοι |
|---|---|---|---|
| Γέρμα | χωριό | 14 | 113 |
| Αλήκο (Αλύκο) | τσιφλίκι | 23 | 157 |
| Κρανιά | τσιφλίκι | 23 | 137 |
| Καρά-Αλήμπεη (Φανάρι) | τσιφλίκι | 7 | 136 |
| Μεμούς-Μπέη (Πλάκα) | τσιφλίκι | 9 | 71 |
| Κασίμ-Αλήμπεη (Νεοχώρι) | τσιφλίκι | 5 | 33 |
| Βρωμερό (Μπρέγασι) | τσιφλίκι | 5 | 52 |
Τα ίδια τα ονόματα το μαρτυρούν: Καρά-Αλή μπέη, Μεμούς μπέη, Κασίμ-Αλή μπέη. Πολλά χωριά του Βούρκου ήταν γνωστά με το όνομα του μπέη στον οποίο ανήκαν. Η Γέρμα, αντίθετα, καταγράφεται με το δικό της όνομα και ως ελεύθερο χωριό, κάτι που τη διαφοροποιεί από το μεγαλύτερο μέρος του κάμπου. Για την ευρύτερη εικόνα του Βούρκου εκείνης της εποχής, δείτε και τι κατέγραψε ο Αραβαντινός το 1856.
Σημείωση: η στατιστική του 1895 δεν καταγράφει θρησκεία ή γλώσσα των κατοίκων, οπότε από αυτήν δεν μπορούμε να βγάλουμε συμπεράσματα για την ταυτότητά τους.
1927: Ένα από τα 25 χωριά του Βούρκου
Η ίδια μελέτη του Demiraj, παραπέμποντας σε παλαιότερη εργασία του Shkurti, αναφέρει ότι το 1927 στην περιοχή του Βούρκου καταγράφηκαν 25 χωριά. Η Jermë είναι ανάμεσά τους, μαζί με το Αλύκο, το Τσαούσι, την Τρέμουλη, την Κρανιά, τη Φοινίκη, το Βρυώνι και το Νεοχώρι. Πέντε αιώνες μετά τα τέσσερα χωριά του 1431, ο κάμπος είχε πια γεμίσει οικισμούς.
1991: 444 κάτοικοι, όλοι Έλληνες
Στη μελέτη του για την ελληνική κοινότητα της Αλβανίας, ο ιστορικός Λεωνίδας Καλλιβρετάκης δημοσίευσε πίνακα με όλους τους οικισμούς της Νοτίου Αλβανίας, βασισμένο στην απογραφή του 1991 για την περιοχή του Δελβίνου. Εκεί η Γέρμα καταγράφεται με 444 κατοίκους και με τον χαρακτηρισμό «Ε», δηλαδή κάτοικοι Έλληνες.
Από τους 113 κατοίκους του 1895 στους 444 του 1991, ο πληθυσμός της Γέρμας σχεδόν τετραπλασιάστηκε μέσα σε έναν αιώνα. Μετά το 1991, όπως και σε όλα τα χωριά μας, η μετανάστευση προς την Ελλάδα άλλαξε ριζικά την εικόνα.
Η Γέρμα με μια ματιά
| Έτος | Πηγή | Τι καταγράφεται |
|---|---|---|
| 1431–1432 | Οθωμανικό κατάστιχο (Demiraj 2008) | «Jeromi», ένα από τα 4 χωριά του Βούρκου (πιθανή ταύτιση) |
| 1895 | Σαλναμέ Ιωαννίνων (Κοκολάκης 2003) | Ελευθεροχώρι, 14 νοικοκυριά, 113 κάτοικοι |
| 1927 | Shkurti, όπως τον παραθέτει ο Demiraj | Ένα από τα 25 χωριά του Βούρκου |
| 1991 | Απογραφή (Καλλιβρετάκης 1995) | 444 κάτοικοι, Έλληνες |
Βοηθήστε μας να γράψουμε την ιστορία της Γέρμας
Οι γραπτές πηγές για τη Γέρμα είναι λίγες. Η πραγματική της ιστορία βρίσκεται στις μνήμες των ανθρώπων της: πότε χτίστηκε η εκκλησία, πού ήταν το σχολείο, ποιες οικογένειες ζούσαν εκεί, τι θυμούνται οι παλιοί για τα χρόνια των μπέηδων. Αν κατάγεστε από τη Γέρμα ή έχετε παλιές φωτογραφίες και ιστορίες, γράψτε μας για να συμπληρώσουμε το άρθρο.
Πηγές
- Demiraj, Shaban (2008). «La situation ethnique-linguistique des habitants de Dropulli et de Vurgu au cours des siècles». Studia Albanica, 1, σ. 77–91. Ακαδημία Επιστημών της Αλβανίας.
- Κοκολάκης, Μιχάλης (2003). «Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο Σαλναμέ του 1895». Στο: Β. Παναγιωτόπουλος κ.ά. (επιμ.), Πληθυσμοί και οικισμοί του ελληνικού χώρου. Ιστορικά μελετήματα. Αθήνα: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών / ΕΙΕ, σ. 249 και 285. Διαθέσιμο στο αποθετήριο Ήλιος του ΕΙΕ.
- Καλλιβρετάκης, Λεωνίδας (1995). «Η ελληνική κοινότητα της Αλβανίας υπό το πρίσμα της ιστορικής γεωγραφίας και δημογραφίας». Στο: Θ. Βερέμης, Θ. Κουλουμπής, Η. Νικολακόπουλος (επιμ.), Ο Ελληνισμός της Αλβανίας. Αθήνα: Σιδέρης, σ. 54. Διαθέσιμο στο αποθετήριο Ήλιος του ΕΙΕ.
- Νόμος 115/2014 της Αλβανίας για τη διοικητική-εδαφική διαίρεση (ένταξη της Jermë στον Δήμο Φοινικαίων).
