Στα χωριά της Μουργκάνας, πάνω από τα σημερινά ελληνοαλβανικά σύνορα, διηγούνται ακόμη μια ιστορία από τα χρόνια της χάραξης των συνόρων. Ένας ηγούμενος, μια διεθνής επιτροπή, ένα κόκκινο μολύβι και μια καντήλα του Πατριαρχείου. Πρωταγωνιστής της είναι ο Δαμιανός Πέσχος, ηγούμενος της Μονής Αγίου Γεωργίου Καμίτσιανης.
Η ιστορία του ηγουμένου δεν ανήκει μόνο στον Τσαμαντά. Αφορά κάθε Ηπειρώτη και κάθε χωριό που βρέθηκε, τη δεκαετία του 1910 και του 1920, να περιμένει από ξένους διπλωμάτες και αξιωματικούς να αποφασίσουν σε ποιο κράτος θα ανήκει. Όπως και τα δικά μας χωριά του Δήμου Φοινικαίων, που έμειναν στην άλλη πλευρά της γραμμής.
Ποιος ήταν ο Δαμιανός Πέσχος
Σύμφωνα με κείμενο του Κώστα Σπ. Ζούλα, που δημοσιεύτηκε στον Τσαμαντά το 1991 και φιλοξενείται στην ιστοσελίδα του χωριού, ο ηγούμενος γεννήθηκε στον Τσαμαντά το 1840 με το κοσμικό όνομα Δημήτριος Πέσχος. Ως μοναχός πήρε το όνομα Δαμιανός.
Το 1898 ορίστηκε επίτροπος της Ιεράς Μονής Αγίου Γεωργίου Καμίτσιανης. Αργότερα έγινε αρχιμανδρίτης και οριστικά ηγούμενος. Διοίκησε τη μονή μέχρι τον θάνατό του, με μια διακοπή το διάστημα 1915–1917. Πέθανε σε βαθιά γεράματα στις 23 Απριλίου 1927.
Ο συντάκτης τον περιγράφει ως άνθρωπο πράο, δίκαιο, σοφό και διπλωμάτη. Επί των ημερών του, όπως γράφει, η μονή γνώρισε ακμή και απέκτησε μεγάλη φήμη σε όλη τη Μουργκάνα.
Η παράδοση: Η επιτροπή, ο ηγούμενος και η καντήλα
Σύμφωνα με την αφήγηση, το 1923 η Διεθνής Επιτροπή που χάραζε τα ελληνοαλβανικά σύνορα έφτασε στη Μουργκάνα και διανυκτέρευσε στον Τσαμαντά. Τη φιλοξένησε ο ίδιος ο ηγούμενος.
Ο Δαμιανός, λέει η ιστορία, ζήτησε από τον επικεφαλής, που η αφήγηση περιγράφει ως Γερμανό αρχαιολόγο, να μην ενταχθούν στην Αλβανία τα χωριά Πόβλα, Λιντίζδα, Τσαμαντάς, Μπαμπούρι, Λειά και Λίστα, τα λεγόμενα «Ριζά» της Μουργκάνας. Ένα Ιταλό μέλος της Επιτροπής, πάντα κατά την αφήγηση, αντιδρούσε.
Σε αντάλλαγμα, ο επικεφαλής πήρε μια καντήλα της μονής, δώρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Πέρασε τη γραμμή με κόκκινο μολύβι, η πλειοψηφία της Επιτροπής υπέγραψε και τα έξι χωριά έμειναν στην Ελλάδα, όπου βρίσκονται μέχρι σήμερα.
Μια καντήλα για έξι χωριά. Έτσι θυμάται η Μουργκάνα τον ηγούμενό της.
Τι γνωρίζουμε από την ιστορία
Η χάραξη των ελληνοαλβανικών συνόρων κράτησε πάνω από δέκα χρόνια. Τα βασικά της στάδια ήταν:
- 17 Δεκεμβρίου 1913: Το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας δίνει τη Βόρεια Ήπειρο, μαζί με την Κορυτσά και το Αργυρόκαστρο, στο νέο αλβανικό κράτος.
- 9 Νοεμβρίου 1921: Η Διάσκεψη των Πρεσβευτών στο Παρίσι επιβεβαιώνει, με λίγες διορθώσεις, τα σύνορα του 1913.
- 1922–1923: Διεθνής επιτροπή, με αξιωματικούς από τη Μεγάλη Βρετανία, τη Γαλλία και την Ιταλία, χαράσσει επί τόπου τη γραμμή. Επικεφαλής είναι ο Ιταλός στρατηγός Ενρίκο Τελλίνι.
- 27 Αυγούστου 1923: Ο Τελλίνι και οι συνεργάτες του δολοφονούνται στην Ήπειρο, κοντά στον δρόμο προς τα σύνορα. Ακολουθεί η κρίση της Κέρκυρας, με την προσωρινή κατάληψη του νησιού από την Ιταλία.
- 27 Ιανουαρίου 1925: Υπογράφεται στη Φλωρεντία το τελικό πρωτόκολλο οριοθέτησης.
- 30 Ιουλίου 1926: Υπογράφεται στο Παρίσι η οριστική πράξη για τα σύνορα.
Η χρονιά που αναφέρει η παράδοση, το 1923, συμπίπτει λοιπόν με την περίοδο που η διεθνής επιτροπή δούλευε επί τόπου στην Ήπειρο. Το ότι μια τέτοια επιτροπή πέρασε από τα χωριά της Μουργκάνας και φιλοξενήθηκε από τοπικούς προκρίτους και κληρικούς είναι απολύτως εύλογο.
Τα σημεία που δεν μπορούμε να επιβεβαιώσουμε
Σεβόμαστε την παράδοση, οφείλουμε όμως να είμαστε ακριβείς απέναντι στους αναγνώστες μας:
- Ο «Γερμανός αρχαιολόγος». Η επιτροπή του 1922–1923 αποτελούνταν από Βρετανούς, Γάλλους και Ιταλούς, με Ιταλό πρόεδρο. Η Γερμανία, ηττημένη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν συμμετείχε. Είναι πιθανό η μνήμη να έχει μπερδέψει πρόσωπα ή εθνικότητες με τα χρόνια, ή να έχει ενώσει γεγονότα του 1913 και του 1923.
- Η καντήλα και η «συμφωνία». Δεν βρήκαμε καμία ανεξάρτητη πηγή, έγγραφο ή αρχείο που να επιβεβαιώνει την ανταλλαγή. Η ιστορία στηρίζεται στην τοπική προφορική παράδοση, όπως την κατέγραψε ο Κ. Ζούλας.
- Ο ρόλος μιας επιτροπής. Τα σύνορα δεν αποφασίζονταν από ένα πρόσωπο. Οι αποφάσεις περνούσαν από την επιτροπή και τελικά από τη Διάσκεψη των Πρεσβευτών. Ακόμη κι αν η συνάντηση έγινε, το τελικό αποτέλεσμα είχε και άλλους παράγοντες.
Αυτό δεν μειώνει την αξία της ιστορίας. Οι τοπικές παραδόσεις κρατούν ζωντανή τη μνήμη του πώς έζησαν οι άνθρωποι τα γεγονότα: την αγωνία των χωριών, τον ρόλο της Εκκλησίας και των προκρίτων, την προσπάθεια να ακουστεί η φωνή τους μπροστά σε ξένους που κρατούσαν τον χάρτη.
Η άλλη πλευρά της γραμμής
Για εμάς, στα χωριά του Δήμου Φοινικαίων, η ιστορία αυτή έχει ιδιαίτερο βάρος. Η ίδια γραμμή που, κατά την παράδοση, κράτησε τον Τσαμαντά και τα γύρω χωριά στην Ελλάδα, άφησε τα δικά μας χωριά στην αλβανική πλευρά. Οικογένειες, εκκλησίες, δρόμοι και βοσκοτόπια που ήταν ενωμένα για αιώνες βρέθηκαν σε δύο κράτη.
Ο ηγούμενος Δαμιανός θυμίζει ότι πίσω από κάθε κόκκινη γραμμή στον χάρτη υπήρχαν άνθρωποι που προσπάθησαν να υπερασπιστούν τον τόπο τους με τα μέσα που είχαν.
📜 Έχετε μαρτυρίες ή φωτογραφίες;
Αν η οικογένειά σας θυμάται ιστορίες για τον ηγούμενο Δαμιανό, τη Μονή Αγίου Γεωργίου Καμίτσιανης ή τη χάραξη των συνόρων, ή αν έχετε παλιές φωτογραφίες και έγγραφα, στείλτε τα στο info@totsaousi.gr. Θα συμπληρώσουμε το άρθρο με αναφορά στην πηγή.
Πηγές
- Κώστας Σπ. Ζούλας, «Ο Ηγούμενος Δαμιανός Πέσχος», Τσαμαντάς, 1991 – tsamantas.com
- Μιχάλης Στούκας, «Τα ελληνοαλβανικά σύνορα και η χάραξή τους (1912–1925)», Πρώτο Θέμα, 7/5/2022
- Enrico Tellini – Wikipedia
- Corfu incident – Wikipedia
Η ιστορία της καντήλας παρουσιάζεται ως τοπική παράδοση, όπως καταγράφηκε στον Τσαμαντά. Δεν έχει επιβεβαιωθεί από αρχειακές πηγές. Έρευνα: Νοέμβριος 2026.
