Υπάρχουν χωριά που εξαφανίζονται, αλλά το όνομά τους μένει.
Μπορεί να χαθούν τα σπίτια.
Να γκρεμιστεί η εκκλησία.
Να κλείσουν τα μονοπάτια.
Να καλύψει η βλάστηση τις παλιές αυλές.
Και ύστερα από δύο ή τρεις γενιές, να απομένει μόνο μια λέξη.
Ένα όνομα που οι μεγαλύτεροι εξακολουθούν να χρησιμοποιούν όταν δείχνουν έναν λόφο, ένα χωράφι ή μια ρεματιά.
Κάπως έτσι φαίνεται να συμβαίνει με ένα μυστηριώδες όνομα κοντά στη Μεμόραχη:
Ντερζό.
Ή, σε μία από τις γραπτές μορφές που καταφέραμε να εντοπίσουμε:
Ντεριζιό.
Η τοπική πληροφορία λέει ότι εκεί υπήρχε κάποτε χωριό.
Μπορούμε να το αποδείξουμε;
Όχι ακόμη.
Όμως αυτή τη φορά έχουμε κάτι περισσότερο από μια απλή προφορική ανάμνηση.
Γιατί το όνομα Ντεριζιό υπάρχει πράγματι καταγραμμένο ως τοπωνύμιο της Μεμόραχης.
Και όταν αρχίσουμε να κοιτάζουμε τις παλαιότερες ιστορικές πηγές της περιοχής, η υπόθεση ενός χαμένου μικρού οικισμού γίνεται πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Πρώτα απ’ όλα: το «Ντεριζιό» υπάρχει στις πηγές
Σε αφιέρωμα για τη Μεμόραχη, το οποίο βασίζεται μεταξύ άλλων σε πληροφορίες του λαογράφου Γρηγόρη Κατσαλίδα, παρατίθεται ένας κατάλογος με παλιά τοπωνύμια του χωριού.
Ανάμεσά τους βρίσκονται:
Μισμήλι,
Παλιουριά,
Νταβέρα,
Αϊ-Νικόλας,
Παλιομονάστηρο,
Ντεριζιό,
Στεράρι,
Παλιομεμόραχη,
Κουμπουλιές
και Χαλίκια.
Αυτό είναι το πρώτο πραγματικό τεκμήριο της έρευνας.
Το Ντεριζιό δεν είναι όνομα που δημιουργήθηκε σήμερα από τη μνήμη ενός ανθρώπου.
Ήταν αναγνωρισμένο τοπωνύμιο της περιοχής της Μεμόραχης.
Το δύσκολο ερώτημα είναι διαφορετικό:
Τι ακριβώς ήταν το Ντεριζιό;
Ένα χωράφι;
Μια ορεινή θέση;
Μια συνοικία;
Ένα μετόχι;
Ή ένας μικρός οικισμός που εγκαταλείφθηκε;
Ντερζό και Ντεριζιό μπορεί να είναι το ίδιο όνομα
Η διαφορά ανάμεσα στο προφορικό «Ντερζό» και στο γραπτό «Ντεριζιό» δεν είναι από μόνη της ανησυχητική.
Τα τοπωνύμια αλλάζουν πολύ εύκολα στην προφορική χρήση.
Μία πολυσύλλαβη λέξη μπορεί να συντομευτεί μέσα σε λίγες γενιές.
Φωνήεντα χάνονται.
Σύμφωνα ενώνονται.
Η τοπική προφορά τελικά μπορεί να απέχει σημαντικά από τη μορφή που κάποιος κατέγραψε σε ένα βιβλίο.
Και έχουμε ένα εξαιρετικό παράδειγμα ακριβώς δίπλα μας:
Ανεμόραχη → Μεμόραχη.
Η ίδια τοπική ιστορική καταγραφή υποστηρίζει ότι το παλιότερο όνομα του σημερινού χωριού ήταν Ανεμόραχη και ότι με τον χρόνο η προφορά συντομεύτηκε σε Μεμόραχη.
Άρα είναι απολύτως πιθανό η προφορική μορφή «Ντερζό» να διατηρεί το ίδιο τοπωνύμιο που κάποιος άλλος κατέγραψε ως «Ντεριζιό».
Δεν μπορούμε ακόμη να το αποδείξουμε γλωσσολογικά.
Αλλά είναι μια λογική υπόθεση εργασίας.
Και δίπλα στο Ντεριζιό εμφανίζεται κάτι ακόμη πιο περίεργο: η Παλιομεμόραχη
Ο ίδιος κατάλογος περιλαμβάνει και το όνομα:
Παλιομεμόραχη.
Αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον.
Στα Βαλκάνια, το πρόθεμα «Παλιο-» σε ένα τοπωνύμιο συχνά υποδηλώνει μια παλαιότερη θέση:
Παλιοχώρι.
Παλιομονάστηρο.
Παλιοκκλήσι.
Παλιά εγκατάσταση.
Όμως εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή.
Η ύπαρξη του τοπωνυμίου Παλιομεμόραχη δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι ολόκληρο το σημερινό χωριό μεταφέρθηκε από εκεί.
Μπορεί να σημαίνει πολλά διαφορετικά πράγματα.
Αυτό που αποδεικνύει είναι ότι η τοπική γεωγραφική μνήμη διατήρησε την έννοια μιας «παλιάς Μεμόραχης».
Και είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον ότι στον ίδιο κατάλογο η Παλιομεμόραχη και το Ντεριζιό καταγράφονται χωριστά.
Άρα, τουλάχιστον στη νεότερη τοπική μνήμη, φαίνεται να ήταν δύο διαφορετικές θέσεις.
Πού βρισκόταν η Μεμόραχη;
Η Μεμόραχη βρίσκεται περίπου 12 χιλιόμετρα ανατολικά των Αγίων Σαράντα, κοντά στη Δίβρη και στον άξονα Ντερμίσι–Θεολόγος. Η ίδια καταγραφή την τοποθετεί ιστορικά στην περιοχή της Δίβρης.
Αυτό είναι σημαντικό.
Γιατί μας φέρνει σε μια πολύ παλαιότερη πηγή.
Και εκεί η ιστορία γίνεται πραγματικά μυστηριώδης.
Το 1664 οι πηγές μιλούν για «άδηλα χωριά»
Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, σε ακαδημαϊκή μελέτη για τον θεσμό των πατριαρχικών εξαρχιών, εξετάζει ειδικά τη Δίβρη.
Και αναφέρει ότι τον 17ο αιώνα η Δίβρη, μαζί με το κοντινό Μεσοπόταμο και:
«τὰ ἄδηλα χωριά ποὺ βρίσκονταν μεταξὺ τους»
βρίσκονταν κάτω από πατριαρχική δικαιοδοσία.
Η πρωιμότερη σχετική πηγή που παρουσιάζει η μελέτη είναι πατριαρχικό σιγίλλιο του 1664, επί Διονυσίου Γ΄.
Η φράση είναι εκπληκτική.
Υπήρχαν χωριά ανάμεσα στη Δίβρη και το Μεσοπόταμο των οποίων η σημερινή ταυτότητα δεν είναι γνωστή στους ερευνητές.
Προσοχή όμως:
δεν μπορούμε να γράψουμε ότι το Ντεριζιό ήταν ένα από αυτά.
Καμία από τις πηγές που έχουμε βρει μέχρι σήμερα δεν κάνει τέτοια ταύτιση.
Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι η ιστορική μαρτυρία αποδεικνύει κάτι γενικότερο:
στον συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο υπήρχαν τον 17ο αιώνα μικροί οικισμοί που σήμερα δεν μπορούν να ταυτιστούν με βεβαιότητα.
Και αυτό κάνει την παράδοση για ένα χαμένο χωριό κοντά στη Μεμόραχη απολύτως άξια έρευνας.
Θα μπορούσε ένα χωριό να εξαφανιστεί χωρίς να αφήσει μεγάλο ίχνος;
Φυσικά.
Ιδιαίτερα ένας μικρός οικισμός.
Στους προηγούμενους αιώνες, ένα χωριό δεν χρειαζόταν να αριθμεί εκατοντάδες κατοίκους.
Μπορεί να αποτελούνταν από:
δέκα οικογένειες,
δεκαπέντε σπίτια,
μια μικρή εκκλησία,
βρύση,
χωράφια
και λίγες κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις.
Μια επιδημία.
Ένας πόλεμος.
Βεντέτες.
Φορολογικές πιέσεις.
Ανασφάλεια.
Έλλειψη νερού.
Κατολίσθηση.
Ή απλώς η μετακίνηση των κατοίκων προς ένα μεγαλύτερο κοντινό χωριό μπορούσε να οδηγήσει στην εγκατάλειψή του.
Μετά από έναν αιώνα, η πρώην πλατεία γινόταν χωράφι.
Μετά από δύο αιώνες…
έμενε μόνο το όνομα.
Η ίδια η Μεμόραχη ήταν μικρός οικισμός τον 19ο αιώνα
Η τοπική ιστορική καταγραφή αναφέρει ότι το 1852 η Μεμόραχη ήταν τσιφλίκι με 16 σπίτια.
Το 1888 αναφέρονται περίπου 20 οικογένειες και 100 κάτοικοι, ενώ το 1927 ο πληθυσμός καταγράφεται σε 71 κατοίκους.
Αυτό μας βοηθά να αντιληφθούμε το μέγεθος των οικισμών εκείνης της εποχής.
Αν η ίδια η Μεμόραχη αριθμούσε μερικές δεκάδες οικογένειες, ένας ακόμη μικρότερος γειτονικός οικισμός θα μπορούσε πολύ εύκολα να χαθεί από τις μεγάλες διοικητικές καταγραφές.
Το σαλναμέ του 1895 όμως μας δίνει ένα σημαντικό αρνητικό στοιχείο
Εδώ η έρευνα χρειάζεται να είναι ειλικρινής.
Ο ιστορικός Μιχάλης Κοκολάκης, σε μελέτη του για την οθωμανική στατιστική της Ηπείρου στο σαλναμέ του 1895, δημοσιεύει μεγάλο κατάλογο οικισμών της περιοχής Δελβίνου.
Εκεί συναντούμε:
Κρανιά,
Λεσινίτσες,
Λουψάτι,
Μάλτσανη,
Μαυρόπουλο,
Μεμόραχη,
Μεμούς-Μπέη, δηλαδή τη σημερινή Πλάκα,
Μεσοπόταμο,
Ναβαρίτσα,
Ντερμίσι
και πολλά άλλα χωριά.
Όμως στον δημοσιευμένο αυτό κατάλογο δεν εντοπίζεται ξεχωριστός οικισμός με το όνομα Ντεριζιό ή Ντερζό.
Αυτό έχει δύο πιθανές αναγνώσεις.
Είτε:
δεν υπήρξε ποτέ ανεξάρτητο διοικητικά χωριό με αυτό το όνομα,
είτε:
αν υπήρξε, είχε ήδη εγκαταλειφθεί ή απορροφηθεί πριν από τα τέλη του 19ου αιώνα.
Δεν μπορούμε ακόμη να επιλέξουμε ποια από τις δύο εκδοχές είναι σωστή.
Ούτε στους νεότερους καταλόγους εμφανίζεται ως σημερινό χωριό
Σε σύγχρονη διοικητική καταγραφή της περιοχής συναντάμε τη Μεμόραχη, το γειτονικό Ντερμίσι ή Αγία Σοφία, τον Θεολόγο και πολλούς άλλους οικισμούς.
Δεν εμφανίζεται όμως Ντερζό ή Ντεριζιό ως ξεχωριστή σημερινή κοινότητα.
Και αυτό φυσικά ταιριάζει με την τοπική ανάμνηση:
αν ήταν χωριό, δεν υπάρχει πια.
Μήπως ήταν τελικά απλώς τοπωνύμιο;
Αυτό παραμένει η συντηρητικότερη εκδοχή.
Η μόνη άμεση γραπτή τεκμηρίωση που διαθέτουμε αυτή τη στιγμή χαρακτηρίζει το Ντεριζιό:
τοπωνύμιο.
Όχι χωριό.
Και δεν πρέπει να αλλάξουμε μόνοι μας την πηγή.
Όμως αυτό δεν λύνει το ζήτημα.
Γιατί πολλά τοπωνύμια δημιουργήθηκαν ακριβώς από εγκαταλειμμένους οικισμούς.
Σε πολλές περιοχές ο σημερινός κάτοικος μπορεί να λέει:
«πάμε στο Παλιοχώρι»
ή
«στο Καστρί»
ή
«στα Καλύβια»
χωρίς να υπάρχουν πλέον εκεί κατοικίες.
Το όνομα όμως μαρτυρεί την προηγούμενη χρήση του χώρου.
Έτσι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πώς ονομαζόταν η περιοχή.
Είναι:
τι βρίσκεται σήμερα στο Ντεριζιό;
Αν υπάρχουν πέτρες, θεμέλια ή νεκροταφείο, τότε η έρευνα αλλάζει επίπεδο
Αν οι άνθρωποι της Μεμόραχης μπορούν να μας δείξουν με ακρίβεια το Ντεριζιό, υπάρχουν συγκεκριμένα πράγματα που αξίζει να αναζητηθούν.
Όχι με ανασκαφή από ιδιώτες — κάτι τέτοιο θα ήταν λάθος και θα μπορούσε να καταστρέψει αρχαιολογικά δεδομένα.
Αλλά με απλή επιφανειακή παρατήρηση και φωτογραφική καταγραφή:
- παλιοί ξερολιθικοί τοίχοι,
- θεμέλια σπιτιών,
- ασυνήθιστα τετράγωνα αναχώματα,
- παλιά πηγάδια,
- στέρνες,
- βρύσες,
- νεκροταφείο,
- πέτρινοι σταυροί,
- ερειπωμένο ξωκλήσι,
- παλιό καλντερίμι,
- θραύσματα κεραμικής στην επιφάνεια.
Αν εμφανίζεται ένα οργανωμένο σύνολο τέτοιων καταλοίπων, τότε η υπόθεση ενός παλιού οικισμού γίνεται πολύ ισχυρότερη.
Η εκκλησία μπορεί να είναι το μεγαλύτερο κλειδί
Στα εγκαταλειμμένα χωριά, συχνά το τελευταίο πράγμα που εξαφανίζεται είναι η εκκλησία.
Ακόμη και όταν χαθούν τα σπίτια, η θέση μπορεί να διατηρεί ένα όνομα όπως:
Αϊ-Γιώργης.
Αϊ-Νικόλας.
Παναγιά.
Άγιος Αθανάσιος.
Ή απλώς:
Εκκλησιά.
Γι’ αυτό μία από τις σημαντικότερες ερωτήσεις προς τους ηλικιωμένους της Μεμόραχης είναι:
«Στο Ντερζό υπήρχε εκκλησία;»
Και αμέσως μετά:
«Υπήρχαν μνήματα;»
Αν η απάντηση είναι ναι, τότε έχουμε κάτι πολύ σημαντικότερο από ένα απλό αγροτικό τοπωνύμιο.
Πρέπει επίσης να ξεχωρίσουμε Ντεριζιό και Ντερμίσι
Επειδή στην ίδια περιοχή βρίσκεται το Ντερμίσι, το οποίο στις νεότερες διοικητικές καταγραφές εμφανίζεται και ως Αγία Σοφία, πρέπει να αποκλείσουμε και μια πιθανή προφορική σύγχυση των ονομασιών.
Ντεριζιό.
Ντερζό.
Ντερμίσι.
Σε έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζει καλά την τοπική γεωγραφία μπορεί να μοιάζουν παρόμοια.
Όμως η διαθέσιμη καταγραφή των τοπωνυμίων της Μεμόραχης περιλαμβάνει ξεχωριστά το Ντεριζιό, ενώ το Ντερμίσι είναι γνωστό γειτονικό χωριό.
Άρα δεν πρέπει να τα ταυτίσουμε χωρίς τεκμήριο.
Και υπάρχει ένα ακόμη παράξενο στοιχείο: τα «άδηλα χωριά» δεν κατονομάζονται
Ας επιστρέψουμε στο έγγραφο του 17ου αιώνα.
Γνωρίζουμε:
Δίβρη.
Μεσοπόταμο.
Και κάποιους μικρότερους οικισμούς ανάμεσά τους.
Αλλά ο σύγχρονος ερευνητής τους χαρακτηρίζει:
άδηλα.
Δηλαδή η σημερινή τους ταυτότητα παραμένει αβέβαιη.
Αυτό δημιουργεί μια συναρπαστική ερευνητική δυνατότητα.
Το Ντεριζιό μπορεί να μην έχει καμία σχέση μαζί τους.
Αλλά μπορεί επίσης να είναι ένα από τα δεκάδες παλιά τοπωνύμια που θα μας βοηθήσουν κάποτε να ξαναφτιάξουμε τον χάρτη αυτών των χαμένων χωριών.
Για να το μάθουμε, πρέπει να συνδυάσουμε:
εκκλησιαστικά έγγραφα,
οθωμανικές απογραφές,
παλιούς χάρτες,
τοπωνύμια,
κτηματολογικές πληροφορίες
και κυρίως την προφορική παράδοση.
Οι παλιοί κάτοικοι είναι σήμερα ιστορική πηγή
Αυτό το κομμάτι της έρευνας πρέπει να γίνει σύντομα.
Γιατί κάθε φορά που χάνεται ένας άνθρωπος 85 ή 90 ετών, μπορεί να χάνεται μαζί του ένας ολόκληρος γεωγραφικός χάρτης που δεν υπάρχει σε κανένα αρχείο.
Θα άξιζε να ρωτηθούν ανεξάρτητα αρκετοί ηλικιωμένοι από Μεμόραχη και Δίβρη:
Πού είναι το Ντερζό;
Πώς το ονόμαζαν οι παππούδες σας;
Ήταν χωριό;
Ποιοι κατοικούσαν εκεί;
Πότε εγκαταλείφθηκε;
Υπήρχε εκκλησία;
Υπήρχε νεκροταφείο;
Από πού έπαιρναν νερό;
Πού πήγαν οι κάτοικοι όταν έφυγαν;
Υπάρχουν οικογένειες στη Μεμόραχη που λέγεται ότι κατάγονται από εκεί;
Αν τρεις ή τέσσερις οικογένειες δώσουν ανεξάρτητα την ίδια ιστορία, τότε αποκτούμε πολύτιμη προφορική μαρτυρία.
Μπορεί να υπάρχει και οικογενειακό έγγραφο που περιμένει μέσα σε ένα συρτάρι
Όπως έχουμε δει και στις προηγούμενες έρευνες των χωριών μας, οι μεγάλες βιβλιοθήκες δεν έχουν πάντα την απάντηση.
Μερικές φορές βρίσκεται σε:
ένα παλιό συμβόλαιο,
ένα οθωμανικό ταπί,
ένα πιστοποιητικό γέννησης,
μια προικοσύμφωνη πράξη,
ένα εκκλησιαστικό βιβλίο,
μια ιδιωτική επιστολή,
ή έναν παλιό τίτλο χωραφιού.
Αν βρεθεί φράση όπως:
«αγρός εις θέσιν Ντεριζιό»
τότε επιβεβαιώνεται ο τόπος.
Αν όμως βρεθεί:
«χωρίον Ντεριζιό»
τότε ολόκληρη η έρευνα αλλάζει.
Υπάρχουν τρία σενάρια
Με τα στοιχεία που διαθέτουμε σήμερα, δεν χρειάζεται να διαλέξουμε αυθαίρετα μία απάντηση.
Υπάρχουν τρία σοβαρά ενδεχόμενα.
Πρώτο σενάριο: Το Ντεριζιό ήταν απλώς τοπωνύμιο
Μια αγροτική ή κτηνοτροφική θέση της Μεμόραχης.
Αυτό είναι το μόνο που τεκμηριώνει άμεσα μέχρι σήμερα η γραπτή πηγή.
Δεύτερο σενάριο: Ήταν μικρός παλιός οικισμός
Εγκαταλείφθηκε πριν από τις οργανωμένες στατιστικές του ύστερου 19ου αιώνα και το όνομα επέζησε ως τοπωνύμιο.
Αυτό ταιριάζει με την προφορική παράδοση, αλλά δεν έχει ακόμη αποδειχθεί.
Τρίτο σενάριο: Ήταν μικρή εγκατάσταση εξαρτημένη από τη Μεμόραχη ή άλλο χωριό
Ίσως μερικές οικογένειες, καλύβια ή μετόχι που ποτέ δεν καταγράφηκε ως αυτόνομη κοινότητα.
Και αυτό θα εξηγούσε γιατί δεν εμφανίζεται στους μεγάλους διοικητικούς καταλόγους.
Τι δεν πρέπει να γράψουμε ακόμη
Δεν μπορούμε να γράψουμε:
«Το Ντερζό ήταν αποδεδειγμένα χωριό.»
Δεν μπορούμε να γράψουμε:
«Ήταν ένα από τα άδηλα χωριά του 1664.»
Και δεν γνωρίζουμε ακόμη:
πότε δημιουργήθηκε,
πότε εγκαταλείφθηκε,
πόσοι άνθρωποι ζούσαν εκεί,
ή από πού προέρχεται το ίδιο το όνομα.
Αυτά είναι τα επόμενα ερωτήματα.
Η ιστορική έρευνα κερδίζει αξιοπιστία ακριβώς όταν ξεχωρίζει:
αυτό που γνωρίζουμε
από
αυτό που υποψιαζόμαστε.
Τι γνωρίζουμε ήδη
Γνωρίζουμε ότι:
Ντεριζιό είναι καταγεγραμμένο τοπωνύμιο της Μεμόραχης.
Στην ίδια τοπική γεωγραφία υπάρχει επίσης η Παλιομεμόραχη.
Τον 17ο αιώνα οι εκκλησιαστικές πηγές γνωρίζουν, ανάμεσα στη Δίβρη και το Μεσοπόταμο, χωριά που σήμερα δεν μπορούν να ταυτιστούν.
Η Μεμόραχη υπάρχει καθαρά στις μεταγενέστερες διοικητικές καταγραφές, ενώ δεν έχουμε μέχρι στιγμής βρει το Ντεριζιό ως ξεχωριστό οικισμό στο σαλναμέ του 1895.
Και σήμερα το όνομα δεν εμφανίζεται ως ανεξάρτητο διοικητικό χωριό.
Αυτά είναι τα ασφαλή δεδομένα.
Και τότε η προφορική παράδοση αποκτά άλλη αξία
Αν δεν είχαμε βρει πουθενά το όνομα Ντεριζιό, θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε το «Ντερζό» μια ασαφή ανάμνηση.
Τώρα όμως γνωρίζουμε ότι το όνομα υπήρχε πραγματικά στη γεωγραφία της Μεμόραχης.
Άρα η παράδοση:
«εκεί ήταν κάποτε χωριό»
δεν πρέπει να απορριφθεί.
Πρέπει να ελεγχθεί.
Γιατί ίσως η προφορική μνήμη διατήρησε κάτι που οι επίσημες στατιστικές έχασαν.
Η μεγαλύτερη ανακάλυψη μπορεί να γίνει από έναν κάτοικο της Μεμόραχης
Για αυτή την ιστορία δεν χρειάζεται πρώτα να έρθει ένας ξένος ερευνητής.
Χρειάζεται κάποιος που γνωρίζει τον τόπο.
Να πάει στο Ντεριζιό.
Να τραβήξει φωτογραφίες.
Να καταγράψει συντεταγμένες.
Να δείξει:
πού είναι η πηγή,
πού είναι οι πέτρες,
πού λένε ότι υπήρχαν σπίτια,
πού είναι το παλιό μονοπάτι,
και αν υπάρχει κάποιο ίχνος εκκλησίας ή νεκροταφείου.
Με αυτά τα στοιχεία μπορούμε στη συνέχεια να συγκρίνουμε την περιοχή με:
παλιούς στρατιωτικούς χάρτες,
δορυφορικές εικόνες,
οθωμανικούς καταλόγους
και εκκλησιαστικά αρχεία.
Τότε μπορεί η ιστορία να περάσει από την παράδοση στην τεκμηρίωση.
Επίλογος
Κάπου κοντά στη Μεμόραχη υπάρχει ακόμη ένα όνομα.
Ντερζό.
Ή:
Ντεριζιό.
Οι γραπτές πηγές το γνωρίζουν ως τοπωνύμιο.
Οι νεότερες διοικητικές απογραφές δεν το γνωρίζουν ως χωριό.
Και πολύ παλαιότερα, τον 17ο αιώνα, οι ιστορικές πηγές μας λένε ότι ανάμεσα στη Δίβρη και το Μεσοπόταμο υπήρχαν μικροί οικισμοί των οποίων σήμερα ούτε τα ονόματα ούτε οι ακριβείς θέσεις είναι γνωστά.
Ίσως το Ντεριζιό να ήταν απλώς ένας τόπος με χωράφια.
Ίσως να ήταν μικρός συνοικισμός.
Ίσως όμως η μνήμη των παλιών να έχει δίκιο.
Και κάτω από τη βλάστηση να βρίσκονται ακόμη τα θεμέλια ενός χωριού που χάθηκε από τους χάρτες.
Δεν έχουμε ακόμη την απόδειξη.
Έχουμε όμως πλέον το πρώτο πραγματικό ίχνος.
Το όνομα.
Και στην ιστορική έρευνα…
πολλές φορές όλα ξεκινούν ακριβώς από εκεί.
Πηγές της έρευνας
Για το ίδιο το τοπωνύμιο Ντεριζιό βασική αφετηρία είναι η καταγραφή των τοπωνυμίων της Μεμόραχης, όπου εμφανίζεται μαζί με την Παλιομεμόραχη, το Παλιομονάστηρο, τον Αϊ-Νικόλα και άλλες τοπικές ονομασίες.
Για το ιστορικό πλαίσιο του 17ου αιώνα χρησιμοποιήθηκε η μελέτη του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, «Ο θεσμός της πατριαρχικής εξαρχίας: 14ος–19ος αιώνας», η οποία αναφέρει το σιγίλλιο του 1664 και τα άγνωστα σήμερα χωριά μεταξύ Δίβρης και Μεσοποτάμου.
Για την εικόνα των οικισμών στα τέλη του 19ου αιώνα χρησιμοποιήθηκε η μελέτη του Μιχάλη Κοκολάκη, «Η τουρκική στατιστική της Ηπείρου στο σαλναμέ του 1895», όπου καταγράφεται η Μεμόραχη και πολλοί γύρω οικισμοί.
