Κρανιά του Βούρκου: 600 χρόνια μέσα στις πηγές – Και τι ισχύει τελικά για το όνομα «Ελευθεροχώρι»

Κρανιά Βούρκου ιστορία

Υπάρχουν ονόματα χωριών που αλλάζουν μέσα στους αιώνες.

Υπάρχουν άλλα που χάνονται εντελώς και αντικαθίστανται από καινούργια.

Και υπάρχουν ονόματα που, παρά τις αλλαγές αυτοκρατοριών, διοικήσεων και γλωσσών, φαίνεται να επιβιώνουν για εκατοντάδες χρόνια.

Η Κρανιά του Βούρκου ανήκει πιθανότατα στην τρίτη κατηγορία.

Όταν ξεκινήσαμε αυτή την έρευνα, το αρχικό ερώτημα ήταν διαφορετικό:

Μήπως η Κρανιά λεγόταν παλαιότερα «Ελευθεροχώρι»;

Η ιδέα ήταν απολύτως άξια έρευνας.

Όμως τα γραπτά τεκμήρια που καταφέραμε να εντοπίσουμε οδηγούν προς μια διαφορετική και, τελικά, ακόμη πιο ενδιαφέρουσα ιστορία.

Μέχρι στιγμής, δεν έχουμε βρει ιστορικό έγγραφο που να δείχνει ότι η Κρανιά μετονομάστηκε από Ελευθεροχώρι.

Αντίθετα, οι πηγές δείχνουν ότι η Κρανιά εμφανίζεται με ονομασίες πολύ κοντινές στο σημερινό της όνομα εδώ και περίπου έξι αιώνες.

Και παράλληλα, το Ελευθεροχώρι ή Λευτεροχώρι του Δελβίνου εμφανίζεται ως διαφορετικός οικισμός.

Ας πάρουμε όμως την ιστορία από την αρχή.

1412: Μια «Κρανέα» μπαίνει στη μεσαιωνική ιστορία της Ηπείρου

Η πρώτη σημαντική ένδειξη μάς μεταφέρει στις αρχές του 15ου αιώνα.

Η Ήπειρος εκείνη την εποχή ήταν ένας κόσμος συνεχών συγκρούσεων μεταξύ τοπικών αρχόντων, της οικογένειας των Τόκκων, αλβανικών αρχοντικών οίκων και της ανερχόμενης οθωμανικής δύναμης.

Μία από τις σημαντικότερες πηγές για αυτή την εποχή είναι το περίφημο Χρονικό των Τόκκων.

Πρόκειται για μεσαιωνικό ελληνικό έμμετρο χρονικό που περιγράφει γεγονότα περίπου από το 1375 μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 15ου αιώνα. Το κείμενο σώζεται σε χειρόγραφο του Βατικανού και αποτελεί βασική πηγή για την πολιτική ιστορία της Ηπείρου εκείνης της περιόδου. Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

Και μέσα σε αυτές τις συγκρούσεις εμφανίζεται μία τοποθεσία:

Κρανέα – Kranea

Το 1412 στρατιωτικές δυνάμεις των Τόκκων συγκρούστηκαν στην Κρανέα της περιοχής Μεσοποτάμου με δυνάμεις που συνδέονταν με τους Μουρίκη Σπάτα και Γκιν Ζενεβίση.

Η σύγκρουση ήταν σοβαρή και ο στρατός των Τόκκων υπέστη βαριά ήττα. Σύγχρονες ιστορικές ανασυνθέσεις, βασισμένες μεταξύ άλλων στο Χρονικό των Τόκκων, τοποθετούν τη μάχη στην Kranea, στην περιοχή του Μεσοποτάμου, το 1412.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για την Κρανιά.

Γιατί το σημερινό χωριό βρίσκεται ακριβώς στην περιοχή που ιστορικά συνδέεται με τον Μεσοπόταμο.

Άρα η σύνδεση της μεσαιωνικής Kranea με τη σημερινή Κρανιά δεν είναι απλώς μια ομοιότητα ονόματος χωρίς γεωγραφικό πλαίσιο.

Υπάρχει και η τοποθεσία.

Η Κρανιά μπορεί επομένως να εμφανίζεται στις πηγές ήδη πριν από 600 χρόνια

Αν η Kranea του Χρονικού είναι πράγματι η σημερινή Κρανιά —όπως δέχονται αρκετές μεταγενέστερες αναφορές— τότε έχουμε μία από τις παλαιότερες γραπτές μαρτυρίες για χωριό της περιοχής του Βούρκου.

Δεν μιλάμε για τον 18ο ή τον 19ο αιώνα.

Μιλάμε για:

1412.

Δηλαδή περισσότερο από έναν αιώνα πριν από τη ναυμαχία της Ναυπάκτου.

Πριν από την οριστική εδραίωση των Οθωμανών σε πολλές περιοχές της Ηπείρου.

Πριν από τον Pouqueville.

Πριν από τον Leake.

Πριν ακόμη από πολλά από τα νεότερα χωριά του ίδιου του Βούρκου.

Και λίγα χρόνια αργότερα εμφανίζεται ακόμη ισχυρότερο τεκμήριο.

1431–1432: Η Krajna στα πρώτα οθωμανικά κατάστιχα

Μετά την οθωμανική κατάκτηση, οι νέες αρχές άρχισαν να καταγράφουν τους οικισμούς, τα νοικοκυριά και τις φορολογικές υποχρεώσεις.

Σε κατάστιχο του σαντζακιού Δελβίνου του 1431–1432 συναντούμε τέσσερα χωριά που καταγράφονται στην περιοχή του Βούρκου:

Finiki – Φοινίκη

Vurgo

Jeromi – Γέρμα

και

Krajna – Kranéja.

Η αναφορά προέρχεται από μελέτη του Shaban Demiraj που δημοσιεύτηκε στη Studia Albanica της Ακαδημίας Επιστημών της Αλβανίας. CEEOL

Αυτή η πληροφορία είναι ίσως ακόμη σημαντικότερη από την αναφορά του 1412.

Γιατί εδώ δεν έχουμε απλώς ένα πεδίο μάχης με παρόμοιο όνομα.

Έχουμε:

χωριό του Βούρκου που καταγράφεται ως Krajna.

Και μαζί του βρίσκονται η Φοινίκη και η Γέρμα, δύο οικισμοί που γνωρίζουμε πολύ καλά και σήμερα.

Το εντυπωσιακό: ο Βούρκος τότε είχε καταγεγραμμένα ελάχιστα χωριά

Η συγκεκριμένη πηγή αναφέρει ότι στο κατάστιχο του 1431–1432 καταγράφονται στην περιοχή μόνο τέσσερις οικισμοί με πολύ μικρό πληθυσμό.

Αυτό είναι εντυπωσιακό όταν το συγκρίνουμε με την εικόνα των επόμενων αιώνων.

Το 1927, για παράδειγμα, καταγράφονται στην περιοχή του Βούρκου 25 χωριά, μεταξύ αυτών Αλύκο, Τσαούσι, Τρέμουλη, Γέρμα, Κρανιά, Φοινίκη, Βρυώνι, Νεοχώρι και πολλά άλλα. Albanica

Αυτό σημαίνει ότι πολλά χωριά που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο κομμάτι του Βούρκου δημιουργήθηκαν ή αναπτύχθηκαν σε μεταγενέστερους αιώνες.

Η Κρανιά όμως ήταν ήδη εκεί.

Krajna.

Περίπου έξι αιώνες πριν.

1520: Η Κρανιά εμφανίζεται ξανά

Η συνέχεια των καταγραφών είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.

Σε οθωμανικό κατάστιχο του 1520, η Krajna καταγράφεται και πάλι στο σαντζάκι Δελβίνου.

Αυτή τη φορά έχουμε και συγκεκριμένο αριθμό:

19 νοικοκυριά.

Στην καταγραφή διασώζονται μάλιστα τα ονόματα των επικεφαλής των νοικοκυριών, όπως Gjin Ilia, Bardh Kola, Gjon Pelegri, Tole Dhima, Nikolla, Martin, Kosta και άλλα.

Τα προσωπικά ονόματα σε τέτοιες οθωμανικές φορολογικές πηγές είναι πολύτιμα, αλλά χρειάζονται προσοχή.

Δεν είναι ασφαλές να χρησιμοποιούνται μεμονωμένα ως απλή «απόδειξη εθνικότητας», επειδή οι κοινωνίες της Ηπείρου ήταν πολύγλωσσες και τα χριστιανικά ονόματα κυκλοφορούσαν μέσα σε διαφορετικές γλωσσικές κοινότητες.

Αυτό που μπορούμε όμως να πούμε με βεβαιότητα είναι:

η Κρανιά εξακολουθούσε να υπάρχει έναν αιώνα μετά το Χρονικό των Τόκκων.

1583: Το χωριό επιμένει, αλλά έχει μικρύνει

Σε νέο οθωμανικό κατάστιχο του σαντζακιού Δελβίνου, το 1583, εμφανίζεται ξανά η Kranë/Krajna.

Αυτή τη φορά καταγράφονται:

9 νοικοκυριά.

Άρα μέσα σε περίπου εξήντα χρόνια φαίνεται ότι ο αριθμός των καταγεγραμμένων νοικοκυριών μειώθηκε.

Δεν γνωρίζουμε από αυτό το στοιχείο μόνο του γιατί.

Θα μπορούσε να σχετίζεται με μετακινήσεις πληθυσμού, επιδημίες, οικονομικές μεταβολές, αλλαγές στη φορολογική καταγραφή ή άλλους παράγοντες.

Αλλά το βασικό στοιχείο παραμένει:

1520: Krajna.

1583: Kranë/Krajna.

Το όνομα συνεχίζεται.

Και τότε προκύπτει το πρώτο μεγάλο συμπέρασμα

Αν βάλουμε τις πηγές σε σειρά:

1412 → Kranea

1431–1432 → Krajna

1520 → Krajna

1583 → Kranë/Krajna

τότε βλέπουμε κάτι πολύ ισχυρό.

Η ονομασία του χωριού φαίνεται να έχει πολύ βαθιά ιστορική συνέχεια.

Μπορεί να αλλάζει λίγο η γραφή ανάλογα με τη γλώσσα του εγγράφου:

Κρανέα.

Krajna.

Krané.

Kranë.

Κρανιά.

Όμως ο βασικός κορμός του ονόματος παραμένει αναγνωρίσιμος.

Από πού προέρχεται το όνομα «Κρανιά»;

Εδώ πρέπει να είμαστε πιο προσεκτικοί.

Στην ελληνική γλώσσα η κρανιά είναι το γνωστό δέντρο Cornus mas, και η λέξη ανάγεται στην αρχαία ελληνική κράνεια / κράνια.

Άρα μια πιθανή εξήγηση θα ήταν το όνομα να είναι φυτωνύμιο:

ένας τόπος με κρανιές.

Παρόμοια τοπωνύμια υπάρχουν σε πολλές περιοχές του ελληνικού χώρου.

Όμως χωρίς παλαιότερο έγγραφο που να εξηγεί ρητά την ονομασία, δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι αυτή είναι η προέλευση του συγκεκριμένου χωριού.

Μπορούμε μόνο να πούμε ότι γλωσσικά είναι μία εύλογη πιθανότητα.

1856: Ο Παναγιώτης Αραβαντινός καταγράφει την Κρανιά

Περνούν σχεδόν τρεις αιώνες.

Φτάνουμε στο 1856 και στη Χρονογραφία της Ηπείρου του Παναγιώτη Αραβαντινού.

Σε μεταγενέστερες παραπομπές στο έργο του, η Κρανιά καταγράφεται ως χωριό περίπου 15 οικιών, με ελληνική ως ομιλούμενη γλώσσα και εκκλησιαστική υπαγωγή στην επισκοπή Δελβίνου.

Το σημαντικότερο για τη δική μας έρευνα δεν είναι μόνο ο αριθμός.

Είναι το όνομα.

Στα μέσα του 19ου αιώνα το χωριό εξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως:

Κρανιά.

Και αυτό μας φέρνει ξανά στην αρχική ερώτηση.

Λεγόταν λοιπόν κάποτε «Ελευθεροχώρι»;

Με τα γραπτά στοιχεία που διαθέτουμε σήμερα:

δεν μπορούμε να το τεκμηριώσουμε.

Και υπάρχει ένας πολύ σημαντικός λόγος.

Το Ελευθεροχώρι εμφανίζεται στις πηγές ως διαφορετικό χωριό.

Μάλιστα, όχι μόνο στις νεότερες καταγραφές.

1896: Το Ελευθεροχώρι εμφανίζεται ανατολικά του Δελβίνου

Σε ηπειρωτικό ημερολόγιο που εκδόθηκε το 1896, βρίσκουμε αναλυτική περιγραφή των χωριών γύρω από το Δέλβινο.

Και εκεί αναφέρεται:

«Ελευθεροχώρι, έχον οικογενείας 40 με κεντρικόν ναόν του Αγίου Αθανασίου.»

Το Ελευθεροχώρι τοποθετείται μαζί με χωριά ανατολικά του Δελβίνου, όπως το Κακοδίκι, το Γαρδικάκι και άλλους οικισμούς της περιοχής. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Αυτό δεν ταιριάζει γεωγραφικά με την Κρανιά του Βούρκου.

1913: Υπάρχει ακόμη και ψήφισμα του Ελευθεροχωρίου Δελβίνου

Ακόμη ισχυρότερη είναι η μαρτυρία του 1913.

Στα αρχεία του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» διατηρείται:

«Ψήφισμα των κατοίκων της Κοινότητας Ελευθεροχωρίου (Δελβίνου)»

με ημερομηνία 15 Ιουλίου 1913. Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου

Δηλαδή το Ελευθεροχώρι όχι μόνο υπήρχε με αυτό το όνομα.

Εμφανίζεται ως ξεχωριστή κοινότητα.

Και η τοπική ιστορία του Ελευθεροχωρίου λέει το ίδιο

Μια νεότερη μονογραφία αφιερωμένη στο Ελευθεροχώρι αναφέρει ότι στα ελληνικά έγγραφα πριν από το 1939 το χωριό καταγραφόταν ως:

Ελευθεροχώρι Αλβανίας,

Ελευθεροχώρι Βορείου Ηπείρου

ή

Ελευθεροχώρι Δελβίνου.

Σε μεταγενέστερα έγγραφα χρησιμοποιείται συχνότερα το «Λευτεροχώρι» ή «Lefterohor».

Η ίδια τοπική παράδοση τοποθετεί το χωριό περίπου πέντε χιλιόμετρα βόρεια του Δελβίνου, στις πλαγιές του Πλατοβουνίου.

Άρα μιλάμε για άλλον τόπο.

Η πιο καθαρή απόδειξη έρχεται από μια νεότερη επίσημη καταγραφή

Σε ελληνική Κοινή Υπουργική Απόφαση του 2012, που περιλαμβάνει κατάλογο οικισμών της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία, τα δύο χωριά καταγράφονται χωριστά.

Στην περιοχή Δελβίνου εμφανίζεται:

Ελευθεροχώριο ή Λεφτεροχώρι – Lefterohor

ενώ στην επαρχία Μεσοποτάμου εμφανίζεται:

Κρανιά – Krane.

Διοικητική καταγραφή

Αυτό είναι αρκετά καθαρό.

Οι δύο ονομασίες δεν χρησιμοποιούνται εκεί ως εναλλακτικά ονόματα του ίδιου χωριού.

Αφορούν δύο διαφορετικούς οικισμούς.

Τότε από πού μπορεί να προέρχεται η παράδοση ότι η Κρανιά λεγόταν Ελευθεροχώρι;

Εδώ δεν πρέπει να απορρίψουμε την προφορική παράδοση.

Αν παλαιότεροι Κρανιώτες θυμούνται ή παρέδωσαν ότι το χωριό ονομαζόταν κάποτε Ελευθεροχώρι, αυτό αποτελεί από μόνο του ιστορικό στοιχείο που αξίζει καταγραφή.

Αλλά μπορεί να σημαίνει πολλά διαφορετικά πράγματα.

Ίσως ήταν:

• μια ανεπίσημη ονομασία,
• ένα όνομα συγκεκριμένης συνοικίας,
• μια ονομασία που χρησιμοποιήθηκε για μικρό χρονικό διάστημα,
• μια εκκλησιαστική ή σχολική ονομασία,
• ή ακόμη και μια προφορική σύγχυση δύο κοντινών ιστορικών κοινοτήτων.

Χωρίς έγγραφο, σφραγίδα κοινότητας, σχολικό κατάλογο, εκκλησιαστικό κώδικα ή παλιό χάρτη, δεν μπορούμε ακόμη να γνωρίζουμε.

Άρα η προφορική μαρτυρία δεν απορρίπτεται.

Απλώς δεν πρέπει να μετατραπεί σε ιστορική βεβαιότητα πριν βρούμε το τεκμήριο.

Το 1927 βρίσκουμε ξανά ξεκάθαρα την Krané στον Βούρκο

Υπάρχει και άλλο σημαντικό στοιχείο.

Σε καταγραφή για το 1927, η Krané εμφανίζεται ανάμεσα στα 25 χωριά του Βούρκου μαζί με Çukë, Aliko, Çaush, Tremul, Jermë, Finiq, Vrion, Neohor και άλλα.

Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για τη δική μας σειρά άρθρων.

Γιατί βλέπουμε στον ίδιο κατάλογο πολλά από τα χωριά που έχουμε ήδη μελετήσει:

Τσαούσι.

Αλύκο.

Φοινίκη.

Νεοχώρι.

Και ανάμεσά τους:

Κρανιά.

Η Κρανιά είναι λοιπόν οργανικό κομμάτι του ιστορικού Βούρκου.

Η Κρανιά είχε ήδη σχολείο στα τέλη του 19ου αιώνα

Τοπική ιστορική καταγραφή αναφέρει ότι στην Κρανιά λειτούργησε σχολείο από το 1895, με πρώτο δάσκαλο τον Φώτο Σακελάρη από τη Δίβρη.

Η ίδια πηγή αναφέρει διακοπές στη λειτουργία του σε περιόδους πολέμων και πολιτικών εντάσεων. Επειδή πρόκειται για τοπική ιστορική δημοσίευση και όχι για το ίδιο το σχολικό αρχείο, το στοιχείο καλό είναι να αντιμετωπίζεται ως πληροφορία που χρειάζεται περαιτέρω αρχειακή επιβεβαίωση.

Αλλά μας ανοίγει έναν νέο δρόμο έρευνας:

πού βρίσκονται τα μητρώα του παλιού σχολείου της Κρανιάς;

Αν σωθούν, μπορεί να μας δώσουν οικογενειακά ονόματα, αριθμό μαθητών, δασκάλους και ίσως ακόμη παλιότερες ονομασίες του χωριού.

Και εδώ εμφανίζεται ένα δεύτερο μυστήριο: το Ελίκρανον

Όποιος αναζητήσει σήμερα πληροφορίες για την Κρανιά στο διαδίκτυο θα συναντήσει συχνά και έναν ακόμη ισχυρισμό:

ότι η Κρανιά ήταν το αρχαίο Ελίκρανον – Helikranon.

Αυτό όμως απαιτεί ακόμη μεγαλύτερη προσοχή.

Σε προηγούμενη έρευνά μας είδαμε ότι ο William Martin Leake, στις αρχές του 19ου αιώνα, θεωρούσε ότι το Helikranon βρισκόταν στο Δέλβινο.

Από την άλλη, σημαντικά σύγχρονα ακαδημαϊκά έργα, όπως το Barrington Atlas, το τοποθετούν με ερωτηματικό κοντά στη Χρυσορράχη των Ιωαννίνων.

Υπάρχουν πράγματι νεότερες τοπικές σελίδες που ταυτίζουν την Κρανιά με το Ελίκρανον.

Όμως μέχρι στιγμής δεν έχουμε εντοπίσει την ισχυρή αρχαιολογική ή επιγραφική τεκμηρίωση που θα επέτρεπε να γράψουμε:

«Η Κρανιά ήταν το αρχαίο Ελίκρανον».

Επομένως αυτό πρέπει να παραμένει ιστορική υπόθεση και τοπική παράδοση, όχι δεδομένο.

Παραδόξως, η μεσαιωνική ιστορία της Κρανιάς είναι πολύ πιο ασφαλής

Και εδώ βρίσκεται το πραγματικά ενδιαφέρον.

Μπορεί να μην μπορούμε ακόμη να αποδείξουμε ότι κάτω από την Κρανιά βρισκόταν το αρχαίο Helikranon.

Μπορούμε όμως να παρακολουθήσουμε το χωριό πολύ βαθιά μέσα στον Μεσαίωνα.

Kranea – 1412.

Krajna – 1431/1432.

Krajna – 1520.

Kranë/Krajna – 1583.

Κρανιά – 1856.

Krané – 1927.

Κρανιά/Krane – σήμερα.

Αυτό από μόνο του είναι μια εντυπωσιακή ιστορική αλυσίδα.

Κρανιά και Φοινίκη: δύο από τους παλιότερους οικισμούς του ίδιου τοπίου

Το οθωμανικό κατάστιχο του 1431–1432 έχει ακόμη μία ιδιαίτερη αξία.

Βάζει δίπλα δίπλα:

Φοινίκη και Κρανιά.

Η μία κουβαλά το όνομα μιας από τις μεγάλες αρχαίες πόλεις της Ηπείρου.

Η άλλη εμφανίζεται σε μεσαιωνική και οθωμανική μορφή ήδη στις αρχές του 15ου αιώνα.

Και οι δύο βρίσκονται στο ίδιο μικρό γεωγραφικό σύστημα.

Αυτό μάς βοηθά να καταλάβουμε κάτι που φαίνεται ξανά και ξανά μέσα από την έρευνά μας:

ο Βούρκος δεν είναι μια περιοχή που εμφανίζεται ξαφνικά στα νεότερα χρόνια.

Κάτω από τα σημερινά χωριά υπάρχει ένα πολύ παλαιότερο δίκτυο οικισμών, δρόμων, γαιών και τοπωνυμίων.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η πραγματική ιστορία της Κρανιάς

Όταν ξεκινήσαμε, ψάχναμε ένα χαμένο όνομα:

Ελευθεροχώρι.

Η έρευνα μέχρι στιγμής δεν μας οδηγεί εκεί.

Μας οδηγεί όμως σε κάτι ακόμη καλύτερο:

η Κρανιά ίσως να μην χρειαζόταν ποτέ άλλο όνομα για να έχει βαθιά ιστορία.

Το δικό της όνομα φαίνεται να ταξιδεύει επί αιώνες.

Κρανέα.

Krajna.

Krané.

Κρανιά.

Μπορεί η προφορά να άλλαξε.

Μπορεί ο κάθε γραφέας να την έγραψε με το δικό του αλφάβητο.

Μπορεί τα σύνορα και οι διοικητικές περιφέρειες να άλλαξαν.

Το όνομα όμως επέμενε.

Τι πρέπει να ψάξουμε τώρα μέσα στην ίδια την Κρανιά

Η επόμενη φάση της έρευνας δεν βρίσκεται απαραίτητα σε μεγάλες βιβλιοθήκες.

Μπορεί να βρίσκεται μέσα στα σπίτια των Κρανιωτών.

Τα πιο σημαντικά τεκμήρια θα ήταν:

• παλιές οικογενειακές ταυτότητες,
• συμβόλαια,
• τίτλοι γης,
• προπολεμικά πιστοποιητικά,
• σχολικοί έλεγχοι,
• σφραγίδες του χωριού,
• εκκλησιαστικά βιβλία,
• παλιές φωτογραφίες με επιγραφές,
• χάρτες,
• επιστολές μεταναστών,
• ή έγγραφα όπου να εμφανίζεται το όνομα Ελευθεροχώρι σε άμεση σύνδεση με την Κρανιά.

Αν υπάρχει τέτοιο τεκμήριο, μπορεί να αλλάξει την εικόνα.

Και τότε θα μπορέσουμε να απαντήσουμε όχι με μια παράδοση αλλά με:

ημερομηνία, έγγραφο και απόδειξη.

Θα είχε τεράστια αξία και η συλλογή προφορικών μαρτυριών

Υπάρχει κάτι που πρέπει να γίνει πριν χαθεί.

Να ρωτηθούν οι μεγαλύτεροι σε ηλικία κάτοικοι:

Έχετε ακούσει την Κρανιά να αποκαλείται Ελευθεροχώρι;

Από ποιον το ακούσατε;

Σε ποια εποχή αναφερόταν;

Ήταν όνομα ολόκληρου του χωριού ή συγκεκριμένου τόπου;

Υπάρχει κάποιο τραγούδι, αφήγηση ή παλιό χαρτί όπου εμφανίζεται;

Αν πέντε ή δέκα ανεξάρτητες οικογένειες διατηρούν την ίδια παράδοση, τότε αποκτούμε ένα νέο στοιχείο.

Όχι ακόμη απόδειξη.

Αλλά ένα ισχυρό ίχνος που αξίζει να ακολουθηθεί.

Η Κρανιά ως επόμενο κομμάτι του ιστορικού χάρτη του Βούρκου

Με τα άρθρα αυτής της σειράς αρχίζει να δημιουργείται ένας διαφορετικός χάρτης της περιοχής.

Η Φοινίκη μάς πήγε στην αρχαιότητα.

Το Δέλβινο στους περιηγητές των αρχών του 19ου αιώνα.

Το Τσαούσι, το Αλύκο, η Πλάκα και το Νεοχώρι στους παλιούς δρόμους προς το Βουθρωτό.

Και τώρα η Κρανιά μάς οδηγεί στον:

μεσαιωνικό Βούρκο.

Στην εποχή των Τόκκων.

Στα πρώτα οθωμανικά κατάστιχα.

Σε έναν κόσμο στον οποίο πολλά σημερινά χωριά δεν είχαν ακόμη καταγραφεί — αλλά η Krajna ήταν ήδη εκεί.

Επίλογος

Μερικές φορές ξεκινάς μια ιστορική έρευνα για να αποδείξεις κάτι και τελικά ανακαλύπτεις κάτι διαφορετικό.

Ξεκινήσαμε με την πληροφορία:

«Η Κρανιά λεγόταν κάποτε Ελευθεροχώρι.»

Μέχρι σήμερα δεν βρήκαμε γραπτό τεκμήριο που να το επιβεβαιώνει.

Αντίθετα, βρήκαμε ένα Ελευθεροχώρι του Δελβίνου που εμφανίζεται καθαρά ως ξεχωριστό χωριό το 1896, το 1913 και στις νεότερες διοικητικές καταγραφές.

Και ταυτόχρονα ανακαλύψαμε κάτι πολύ σημαντικότερο για την Κρανιά.

Το όνομά της μάς οδηγεί:

στο 1412,

στο 1431,

στο 1520,

στο 1583,

στο 1856,

και τελικά μέχρι σήμερα.

Πάνω από έξι αιώνες γραπτής ιστορίας.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό μυστήριο της Κρανιάς να μην είναι:

«Πώς λεγόταν παλιά;»

Αλλά:

«Πώς κατάφερε το ίδιο όνομα να επιβιώσει για τόσους αιώνες;»

Και αυτή η ιστορία μόλις άρχισε να ξετυλίγεται.

Πηγές της έρευνας

Για τη μεσαιωνική αναφορά χρησιμοποιήθηκε το Χρονικό των Τόκκων και σύγχρονες ιστορικές μελέτες για τη μάχη της Kranea το 1412. Το ίδιο το Χρονικό αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ελληνόγλωσσες πηγές για την Ήπειρο των αρχών του 15ου αιώνα.

Για τις πρώτες οθωμανικές καταγραφές χρησιμοποιήθηκε η μελέτη του Shaban Demiraj, “La situation ethnique-linguistique des habitants de Dropulli et de Vurgu au cours des siècles”, στη Studia Albanica, καθώς και στοιχεία από τις δημοσιεύσεις των οθωμανικών καταστίχων του σαντζακιού Δελβίνου.

Για το Ελευθεροχώρι χρησιμοποιήθηκε η περιγραφή του 1896, το αρχειακό τεκμήριο του Εθνικού Ιδρύματος «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» του 1913 και μεταγενέστερες διοικητικές καταγραφές που διακρίνουν ρητά το Lefterohor από την Krane.