Μάλτσανη: Η άγνωστη ελληνιστική πόλη στον Αϊ-Λια – Μπορεί να ήταν το Ελίκρανον του Πολυβίου;

Μάλτσανη Ελίκρανον: Υπάρχει πάνω από τη Μάλτσανη ένας τόπος που οι άνθρωποι της περιοχής γνωρίζουν πολύ καλύτερα από όσο τον γνωρίζει το ευρύ κοινό.

Ο Αϊ-Λιας.

Εκεί βρίσκεται το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία.

Αλλά γύρω από αυτόν τον ορεινό τόπο υπάρχουν και πέτρες πολύ παλαιότερες από το σημερινό ξωκλήσι.

Τείχη.

Πύργοι.

Πύλες.

Αναβαθμίδες.

Ίχνη κτιρίων.

Και ένας ολόκληρος οχυρωμένος οικισμός που οι νεότερες αρχαιολογικές έρευνες εντάσσουν στον κόσμο της ελληνιστικής Ηπείρου και της αρχαίας Χαονίας.

Μέχρι πρόσφατα η Μάλτσανη έμενε σχεδόν έξω από τη μεγάλη συζήτηση για τις αρχαίες πόλεις της περιοχής.

Η Φοινίκη ήταν γνωστή.

Το Βουθρωτό ήταν γνωστό.

Η Αντιγόνεια ήταν γνωστή.

Όμως πάνω στον Αϊ-Λια της Μάλτσανης σώζεται μία από τις σημαντικότερες οχυρωμένες θέσεις της ενδοχώρας.

Και τώρα προκύπτει ένα συναρπαστικό ερώτημα:

Μήπως εδώ πρέπει να αναζητήσουμε το χαμένο Ελίκρανον του Πολυβίου;

Η απάντηση δεν είναι ακόμη «ναι».

Αλλά, μετά τις νεότερες έρευνες, η ερώτηση δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπιστεί σαν απλός τοπικός θρύλος.

Πρώτα πρέπει να καταλάβουμε πού ακριβώς βρίσκεται η αρχαία θέση

Οι νεότερες επιστημονικές δημοσιεύσεις χρησιμοποιούν την ονομασία Malçan και τοποθετούν τον αρχαίο οικισμό στην κορυφή του Iliasi Hill, σε υψόμετρο περίπου 650 μέτρων.

Για τον άνθρωπο της περιοχής όμως αυτό το όνομα χρειάζεται μετάφραση στην πραγματική τοπική γεωγραφία.

Πρόκειται για τον:

Αϊ-Λια της Μάλτσανης.

Εκεί όπου βρίσκεται και το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία.

Η σύνδεση δεν είναι μικρή λεπτομέρεια.

Σε ελληνόγλωσση καταγραφή των τοπικών μνημείων η αρχαία θέση αναφέρεται ως «το φρούριο στον Αϊ Λια της Μάλτσιανης».

Άρα το «Iliasi Hill» των ξένων αρχαιολόγων και ο «Αϊ-Λιας» που γνωρίζουν οι κάτοικοι είναι ο ίδιος γεωγραφικός τόπος.

Και αυτό είναι σημαντικό να αποτυπωθεί σωστά στην ιστορία μας.

Δεν υπάρχουν απλώς «μερικοί αρχαίοι τοίχοι»

Αυτό είναι ίσως το πρώτο πράγμα που πρέπει να διορθώσουμε.

Όταν ένας κάτοικος λέει ότι «στη Μάλτσανη σώζονται αρχαία τείχη», μπορεί κάποιος που δεν έχει δει τον χώρο να φανταστεί δύο ή τρία σκόρπια κομμάτια τοίχου.

Η πραγματικότητα είναι πολύ μεγαλύτερη.

Το Butrint Project του Πανεπιστημίου της Μπολόνια χαρακτηρίζει τη θέση της Μάλτσανης ως fortified settlement, δηλαδή οργανωμένο οχυρωμένο οικισμό. Η έρευνα του 2022 κατέγραψε δύο διαφορετικούς περιβόλους. Ο εξωτερικός θεωρείται ελληνιστικός και διέθετε σειρά ορθογώνιων πύργων, ενώ ένας δεύτερος εσωτερικός περίβολος αποδίδεται πιθανότατα σε μεταγενέστερη, ύστερη αρχαία φάση.

Το ίδιο ερευνητικό πρόγραμμα επέστρεψε το 2023.

Αυτή τη φορά ολοκληρώθηκε αποτύπωση του τείχους με GNSS και drone, ενώ έγινε νέα επιφανειακή έρευνα και συλλογή αρχαιολογικού υλικού ανάμεσα στην κορυφή και τον εξωτερικό περίβολο.

Δεν μιλάμε επομένως για μια θέση γνωστή μόνο από παλιές αφηγήσεις.

Η Μάλτσανη εξετάζεται σήμερα με σύγχρονες αρχαιολογικές μεθόδους.

Η νέα αποτύπωση: περίπου 650 μέτρα τείχους και τουλάχιστον 14 πύργοι

Η αρχαιολόγος Veronica Castignani, η οποία ειδικεύεται στις οχυρώσεις της ελληνιστικής Ηπείρου και συμμετέχει στις έρευνες του Butrint Project, δημοσίευσε το 2025 νέα μελέτη για το δίκτυο οχυρωμένων θέσεων της βόρειας Ηπείρου.

Για τη Μάλτσανη η νέα τοπογραφική αποτύπωση δίνει έναν εξωτερικό περίβολο μήκους περίπου:

650 μέτρων.

Στην ανατολική πλευρά έχουν καταγραφεί τουλάχιστον:

14 πύργοι.

Τα τείχη χρησιμοποιούν ψευδοϊσόδομη και ακανόνιστη τραπεζοειδή τοιχοποιία, χαρακτηριστική της οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της περιοχής. Από τις τρεις εισόδους που αναφέρονταν στην παλαιότερη βιβλιογραφία, δύο είναι σήμερα καθαρά αναγνωρίσιμες και προστατεύονται από ορθογώνιους πύργους.

Η νεότερη μελέτη υπολογίζει την οχυρωμένη έκταση περίπου στα:

7,6 εκτάρια.

Δηλαδή περίπου 76 στρέμματα.

Για έναν ορεινό οχυρωμένο τόπο, πρόκειται για σημαντική έκταση.

Γιατί παλαιότερες έρευνες μιλούσαν για 16 πύργους;

Εδώ χρειάζεται να μην κρύψουμε τις διαφορές των αρχαιολογικών δημοσιεύσεων.

Παλαιότερες καταγραφές έδιναν μεγαλύτερη περίμετρο, μεγαλύτερη έκταση και περίπου 16 πύργους.

Η έρευνα του Πανεπιστημίου της Μπολόνια το 2022 κατέγραψε 15 ορθογώνιους πύργους στον ελληνιστικό εξωτερικό περίβολο.

Η νεότερη δημοσίευση της Castignani αναφέρει τουλάχιστον 14 που μπορούν σήμερα να τεκμηριωθούν καθαρά.

Αυτή η διαφορά δεν ακυρώνει την εικόνα.

Αντίθετα, δείχνει γιατί γίνονται νέες αποτυπώσεις.

Η βλάστηση, οι καταρρεύσεις, η διαφορετική ερμηνεία παλαιότερων καταλοίπων και η ακρίβεια των νέων μεθόδων μπορούν να αλλάξουν τον αριθμό των δομών που αναγνωρίζονται.

Το ασφαλές συμπέρασμα είναι:

η Μάλτσανη είχε ένα ισχυρό οχυρωματικό σύστημα με σειρά πύργων και πύλες.

Το ίδιο το βουνό ήταν μέρος της οχύρωσης

Και εδώ φτάνουμε σε κάτι που μας ενδιαφέρει άμεσα για το Ελίκρανον.

Η Μάλτσανη βρίσκεται σε ψηλό και φυσικά οχυρό σημείο.

Η δυτική πλευρά του υψώματος προστατεύεται από απότομες πλαγιές. Οι αρχαίοι οικοδόμοι δεν χρειάστηκε να περιβάλουν με την ίδια ένταση κάθε πλευρά του λόφου· ενίσχυσαν κυρίως εκείνα τα σημεία στα οποία το φυσικό έδαφος ήταν περισσότερο προσπελάσιμο.

Αυτή είναι τυπική λογική των ελληνιστικών οχυρώσεων:

το βουνό γίνεται μέρος του τείχους.

Και τώρα ας θυμηθούμε τον Πολύβιο.

Περίπου 230 π.Χ.: Ο Πολύβιος αναφέρει το Ελίκρανον

Η ιστορία μάς μεταφέρει στην κατάληψη της Φοινίκης από τους Ιλλυριούς.

Μετά την ήττα των Ηπειρωτών, ζητήθηκε βοήθεια από τους Αιτωλούς και τους Αχαιούς.

Οι δύο συμπολιτείες έστειλαν στρατό.

Και ο Πολύβιος αναφέρει ότι η δύναμη αυτή έφτασε σε έναν τόπο που ονομάζει:

Helikranon — Ελίκρανον.

Στη συνέχεια οι Ιλλυριοί, αφού ενώθηκαν με τον Σκερδιλαΐδα, κινήθηκαν και αυτοί προς το ίδιο σημείο.

Οι δύο στρατοί παρατάχθηκαν απέναντι.

Ήθελαν να συγκρουστούν.

Όμως ο Πολύβιος σημειώνει κάτι εξαιρετικά σημαντικό:

το έδαφος ήταν πολύ δύσκολο και δυσμενές για μάχη.

Τελικά η σύγκρουση δεν πραγματοποιήθηκε, επειδή έφτασε διαταγή της Τεύτας για άμεση επιστροφή των Ιλλυριών λόγω εξέγερσης των Δαρδάνων. Ο Σκερδιλαΐδας αργότερα αποχώρησε διά ξηράς μέσω του περάσματος κοντά στην Αντιγόνεια.

Αυτές είναι οι βασικές πληροφορίες που μας αφήνει ο Πολύβιος.

Δεν μας λέει όμως πού βρίσκεται το Ελίκρανον.

Και εδώ η Μάλτσανη παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα σύμπτωση

Το Ελίκρανον του Πολυβίου πρέπει να ικανοποιεί μερικές βασικές προϋποθέσεις.

Πρέπει να βρίσκεται σε γεωγραφικό πλαίσιο που να μπορεί να συνδεθεί με τη Φοινίκη.

Πρέπει να μπορεί να δεχθεί την κίνηση στρατευμάτων.

Πρέπει να συνδέεται με ορεινές διαδρομές προς την ενδοχώρα.

Και η μορφολογία του τόπου πρέπει να μπορεί να εξηγήσει γιατί ο Πολύβιος χαρακτηρίζει το έδαφος δύσκολο για μάχη.

Η Μάλτσανη δεν αποδεικνύει από μόνη της τίποτε από αυτά.

Αλλά είναι εντυπωσιακό ότι:

είναι μεγάλη ελληνιστική οχυρωμένη θέση, βρίσκεται σε δύσβατο υψόμετρο και ανήκει ακριβώς στο δίκτυο διαδρομών της Χαονίας.

Και η νεότερη αρχαιολογική έρευνα δείχνει ότι τέτοιες οχυρώσεις δεν ήταν τυχαία σκορπισμένες στα βουνά.

Η κοιλάδα της Παύλας και της Λεσινίτσας ήταν αρχαίος δρόμος

Η ομάδα των Πανεπιστημίων Μπολόνια και Sapienza Ρώμης μελετά σήμερα τη Μάλτσανη στο πλαίσιο του προγράμματος FortNet.

Το πρόγραμμα εξετάζει ένα ολόκληρο δίκτυο οχυρωμένων θέσεων της αρχαίας Χαονίας, όχι μόνο μία μεμονωμένη πόλη.

Η νεότερη μελέτη των ορεινών οχυρώσεων επισημαίνει ότι η κοιλάδα του ποταμού Παύλα αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους φυσικούς άξονες κίνησης στην ορεινή ενδοχώρα της Χαονίας.

Μέσω αυτού του συστήματος κοιλάδων και φαραγγιών ήταν δυνατή η επικοινωνία από την περιοχή της Θεσπρωτίας και της Μολοσσίας προς τις χαμηλότερες περιοχές της Φοινίκης και του Βουθρωτού. Κατά μήκος αυτής της φυσικής διαδρομής βρίσκονται διαδοχικά οχυρωμένα σημεία, μεταξύ των οποίων η Μάλτσανη.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Γιατί η Μάλτσανη δεν φαίνεται πλέον σαν ένα απομονωμένο κάστρο πάνω σε βουνό.

Είναι μέρος ενός:

δικτύου ελέγχου των αρχαίων δρόμων.

Από τον Αϊ-Λια μπορούσαν να ελέγχουν το πέρασμα

Η μελέτη της Castignani δεν εξετάζει μόνο τείχη.

Χρησιμοποιεί και ψηφιακή ανάλυση ορατότητας του τοπίου.

Ο λόγος είναι απλός.

Για μια αρχαία οχύρωση έχει μεγάλη σημασία:

τι βλέπει, ποιον δρόμο ελέγχει, με ποιο άλλο φυλάκιο επικοινωνεί και πόσο νωρίς μπορεί να εντοπίσει μια στρατιωτική κίνηση.

Η έρευνα δείχνει ότι οι ορεινές θέσεις της περιοχής ήταν τοποθετημένες με τρόπο που τους επέτρεπε να παρακολουθούν βασικές φυσικές διόδους και να λειτουργούν μέσα σε ευρύτερα συστήματα ορατότητας και επικοινωνίας.

Άρα το μεγάλο ύψωμα του Αϊ-Λια δεν επιλέχθηκε επειδή απλώς «ήταν ψηλό».

Επιλέχθηκε επειδή από εκεί μπορούσες να:

βλέπεις, να ελέγχεις και να προστατεύεις διαδρομές.

Ήταν φρούριο ή πόλη;

Και εδώ έχουμε μια σημαντική διάκριση.

Υπάρχουν οχυρωμένες θέσεις της περιοχής που έχουν έκταση μόλις ένα εκτάριο ή ακόμη μικρότερη.

Αυτές μπορούν εύκολα να ερμηνευθούν ως μικρά φρούρια ή φυλάκια.

Η Μάλτσανη όμως καταγράφεται στη σύγχρονη έρευνα ως:

fortified settlement — οχυρωμένος οικισμός.

Με έκταση περίπου 7,6 εκταρίων είναι σαφώς μεγαλύτερη από πολλά γειτονικά στρατιωτικά σημεία.

Και μέσα στον περίβολο έχουν εντοπιστεί ίχνη κτιρίων.

Ήδη από την έρευνα του 2022, η φωτογραμμετρική αποτύπωση με drone κατάφερε να εντοπίσει αρκετές κατασκευές πάνω στον λόφο.

Άρα μιλάμε για έναν τόπο όπου:

δεν υπήρχαν μόνο στρατιώτες πάνω σε ένα τείχος.

Υπήρχε οργανωμένη εγκατάσταση.

Και ποια είναι η χρονολογία;

Εδώ αρχίζει το πραγματικά συναρπαστικό μέρος.

Η σύγχρονη μελέτη εντάσσει τη Μάλτσανη στην ελληνιστική περίοδο, με την αρχική φάση της οχύρωσης να τοποθετείται κατά προσέγγιση στον 4ο–3ο αιώνα π.Χ.

Η ίδια η ερευνήτρια είναι προσεκτική: τα τείχη δεν έχουν ακόμη δώσει παντού στρωματογραφική χρονολόγηση και μέρος της απόδοσης βασίζεται στην αρχιτεκτονική και στις συγκρίσεις με άλλες οχυρώσεις.

Αλλά ας δούμε τη σύμπτωση.

Το επεισόδιο του Πολυβίου στο Ελίκρανον χρονολογείται περίπου:

230 π.Χ.

Δηλαδή μέσα στον 3ο αιώνα π.Χ.

Η Μάλτσανη λοιπόν:

υπήρχε στην κατάλληλη ιστορική περίοδο.

Δεν είναι απόδειξη.

Αλλά είναι απαραίτητη προϋπόθεση για οποιαδήποτε σοβαρή ταύτιση.

Το πρόβλημα με το Ελίκρανον είναι ότι δεν έχουμε βρει το όνομά του σε πέτρα

Αυτό πρέπει να το τονίσουμε.

Σήμερα δεν υπάρχει γνωστή επιγραφή από τη Μάλτσανη που να λέει:

ΕΛΙΚΡΑΝΟΝ

ούτε κάποιο νόμισμα ή δημόσιο έγγραφο που να ονομάζει με βεβαιότητα την αρχαία πόλη.

Για αυτό οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν ακόμη το σύγχρονο τοπωνύμιο Malçan.

Η ίδια ακριβώς δυσκολία υπάρχει σε πολλές οχυρωμένες θέσεις της Ηπείρου.

Η Castignani ξεκινά τη μελέτη της αναφερόμενη στον μεγάλο αριθμό οχυρών της Ηπείρου που είναι γνωστά αρχαιολογικά, αλλά δεν έχουν ακόμη ασφαλές αρχαίο όνομα.

Και η Μάλτσανη είναι ένα από αυτά.

Ξέρουμε την πόλη.

Δεν ξέρουμε με βεβαιότητα πώς την έλεγαν.

Ο Hammond γνώριζε τη Μάλτσανη — αλλά δεν την ταύτισε με το Ελίκρανον

Αυτό αποτελεί σοβαρό αντίλογο.

Ο Βρετανός ιστορικός N. G. L. Hammond, στο έργο του Epirus: The Geography, the Ancient Remains, the History and Topography of Epirus and Adjacent Areas του 1967, γνώριζε τα αρχαία κατάλοιπα της Μάλτσανης.

Ωστόσο ο Hammond πρότεινε το Ελίκρανον αλλού.

Το Barrington Atlas of the Greek and Roman World, ακολουθώντας τον Hammond, καταγράφει:

Helikranon? — Khrisorrachi, formerly Zagoriani

δηλαδή τη σημερινή Χρυσορράχη στην περιοχή των Ιωαννίνων.

Το ερωτηματικό όμως είναι σημαντικό.

Η ίδια η κορυφαία χαρτογραφική αναφορά δεν παρουσιάζει την ταύτιση ως απόλυτη.

Γράφει:

Helikranon?

Όχι Helikranon.

Άρα η Χρυσορράχη είναι πιθανή λύση, όχι τελειωμένη υπόθεση

Αυτό μας επιτρέπει να ξανακοιτάξουμε άλλες προτάσεις χωρίς να παραβιάζουμε την επιστημονική μεθοδολογία.

Δεν σημαίνει:

«Ο Hammond έκανε λάθος και εμείς βρήκαμε την πόλη».

Σημαίνει:

η θέση του Ελίκρανου εξακολουθεί να είναι συζητήσιμη.

Και όταν εμφανίζεται ένας μεγάλος ελληνιστικός οχυρωμένος οικισμός, σε στρατηγική θέση της Χαονίας, μέσα στο δίκτυο που οδηγεί από τη Φοινίκη προς την ορεινή ενδοχώρα, είναι θεμιτό να εξετάσουμε αν μπορεί να σχετίζεται με την αφήγηση του Πολυβίου.

Και τι γίνεται με τη θεωρία του Leake για το Δέλβινο;

Ο William Martin Leake είχε προτείνει πολύ νωρίτερα ότι:

Helicranum = Δέλβινο.

Το επιχείρημά του βασίστηκε κυρίως στο στρατηγικό πέρασμα, στο δύσβατο ανάγλυφο και στην προσπάθειά του να ανακατασκευάσει τη διαδρομή από τη Φοινίκη προς την ενδοχώρα.

Είχε λογική.

Αλλά υπήρχε ένα βασικό πρόβλημα:

ο Leake δεν είχε στη διάθεσή του το σύνολο των αρχαιολογικών δεδομένων που έχουμε σήμερα.

Δεν είχε drone.

Δεν είχε σύγχρονη χαρτογράφηση των οχυρώσεων της κοιλάδας της Παύλας.

Δεν είχε γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών.

Και κυρίως δεν γνώριζε με τη σημερινή ακρίβεια πόσο εκτεταμένα ήταν τα αρχαία δίκτυα οχυρών της περιοχής.

Σήμερα ο χάρτης είναι πολύ πιο περίπλοκος.

Και εδώ μπαίνει ξανά η Μάλτσανη

Ας δούμε τη θέση χωρίς να προσπαθούμε να αποδείξουμε εκ των προτέρων κάποιο συμπέρασμα.

Στον Αϊ-Λια έχουμε έναν μεγάλο οχυρωμένο οικισμό.

Έχουμε ελληνιστική οχύρωση.

Έχουμε τουλάχιστον 14 ορατούς πύργους στη νεότερη αποτύπωση.

Έχουμε πύλες.

Έχουμε μεγάλη οχυρωμένη έκταση.

Έχουμε κτίρια στο εσωτερικό.

Έχουμε δύσβατη μορφολογία.

Έχουμε έλεγχο σημαντικού φυσικού διαδρόμου.

Έχουμε σύνδεση με το δίκτυο της αρχαίας Χαονίας.

Και έχουμε χρονολογικό πλαίσιο που περιλαμβάνει τον 3ο αιώνα π.Χ.

Αυτά δεν μας επιτρέπουν να γράψουμε:

«Βρήκαμε το Ελίκρανον».

Μας επιτρέπουν όμως να γράψουμε:

«Η Μάλτσανη αξίζει να εξεταστεί σοβαρά ως υποψήφια θέση.»

Και αυτή είναι πολύ διαφορετική — και πολύ ισχυρότερη — διατύπωση.

Το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία δίνει και μια ανθρώπινη συνέχεια στον ίδιο τόπο

Υπάρχει και μια εικόνα που είναι ιδιαίτερα δυνατή.

Πάνω στον ίδιο λόφο όπου πριν από περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια υπήρχαν τείχη, πύργοι και σπίτια, υπάρχει σήμερα το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία.

Το αρχαίο όνομα της πόλης μπορεί να χάθηκε.

Η χρήση όμως του υψώματος από τους ανθρώπους δεν χάθηκε.

Ο λόφος παρέμεινε σημείο αναφοράς.

Από αρχαίο οχυρωμένο κέντρο έγινε, σε κάποια πολύ μεταγενέστερη εποχή, τόπος χριστιανικής λατρείας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει άμεση θρησκευτική συνέχεια μεταξύ των δύο εποχών· κάτι τέτοιο θα απαιτούσε ξεχωριστή αρχαιολογική απόδειξη.

Αλλά στο επίπεδο της ιστορικής γεωγραφίας υπάρχει κάτι εντυπωσιακό:

για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι συνεχίζουν να ανεβαίνουν στον ίδιο λόφο.

Η Μάλτσανη είχε και σημαντική μεταβυζαντινή ζωή

Η ιστορία του χωριού δεν σταματά στην αρχαιότητα.

Στη Μάλτσανη σώζεται επίσης ο σημαντικός μεταβυζαντινός ναός της Παναγίας.

Ο Έλληνας ερευνητής Κωνσταντίνος Γιακουμής είχε ήδη συμπεριλάβει την Παναγία της Μάλτσανης ανάμεσα στους σημαντικούς αλλά ανεπαρκώς μελετημένους ναούς της νότιας περιοχής, σε επιστημονική εργασία που παρουσιάστηκε στο 19ο Διεθνές Συνέδριο Βυζαντινών Σπουδών στην Κοπεγχάγη.

Άρα στον ίδιο μικρό γεωγραφικό τόπο έχουμε:

την ελληνιστική οχυρωμένη πόλη,

μεταγενέστερη κατοίκηση,

μεταβυζαντινούς ναούς,

το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία,

και το σημερινό χωριό.

Αυτή είναι μια εξαιρετική ιστορική ακολουθία.

Ένα πολύ σημαντικό πράγμα: η Μάλτσανη δεν εξετάζεται πλέον μόνη της

Το ερευνητικό πρόγραμμα FortNet, που υλοποιείται από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια και τη Sapienza της Ρώμης, δημιουργήθηκε ακριβώς για να καταλάβει το δίκτυο οχυρωμένων θέσεων της Χαονίας.

Η βασική ιδέα είναι ότι οι μικρές και μεγαλύτερες οχυρώσεις δεν λειτουργούσαν ανεξάρτητα.

Σχημάτιζαν ένα σύστημα.

Παρακολουθούσαν κοιλάδες.

Έλεγχαν περάσματα.

Επικοινωνούσαν οπτικά.

Προστάτευαν δρόμους και παραγωγικές περιοχές.

Και πιθανόν εξέφραζαν και πολιτικό έλεγχο πάνω στο τοπίο.

Αυτό σημαίνει ότι το σωστό ερώτημα δεν είναι μόνο:

«Ποια πόλη ήταν η Μάλτσανη;»

Αλλά και:

«Τι ρόλο έπαιζε μέσα στο σύστημα της Φοινίκης και της Χαονίας;»

Μπορεί ο αρχαίος δρόμος να λύσει το μυστήριο;

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο σημαντική επόμενη φάση της έρευνας.

Ο Πολύβιος μάς λέει ότι οι Ιλλυριοί βρίσκονταν στη Φοινίκη.

Ο Σκερδιλαΐδας είχε προσεγγίσει από την περιοχή της Αντιγόνειας.

Μετά την ανακωχή επέστρεψε διά ξηράς από το πέρασμα κοντά στην Αντιγόνεια.

Άρα, αν θέλουμε πραγματικά να δοκιμάσουμε την υπόθεση:

Μάλτσανη = Ελίκρανον,

πρέπει να ανακατασκευάσουμε τον αρχαίο δρόμο.

Όχι με έναν σημερινό αυτοκινητόδρομο.

Αλλά με:

ανάγλυφο, παλιές διαβάσεις, ποτάμια, φαράγγια, υψομετρικές διαφορές, γνωστούς αρχαίους οικισμούς και τη δυνατότητα μετακίνησης μιας αρχαίας στρατιωτικής δύναμης.

Αυτό είναι το σημείο όπου η αρχαιολογία του τοπίου μπορεί πραγματικά να δώσει απάντηση.

Τι θα χρειαζόταν για να πούμε «Ναι, ήταν το Ελίκρανον»

Η αποφασιστική απόδειξη πιθανότατα θα έπρεπε να προέλθει από ανασκαφή.

Ένα επιγραφικό εύρημα με το όνομα των κατοίκων.

Ένα δημόσιο ψήφισμα.

Νόμισμα με σαφή τοπική ταυτότητα.

Σφραγίδα.

Ή άλλο αρχαιολογικό τεκμήριο που θα συνέδεε το όνομα με τη θέση.

Μέχρι τότε πρέπει να λέμε:

πιθανή ταύτιση.

Και όχι:

αποδεδειγμένη ταύτιση.

Αυτή η προσοχή δεν αποδυναμώνει το άρθρο.

Το κάνει πιο αξιόπιστο.

Αλλά η Μάλτσανη έχει ήδη αποδείξει κάτι εξίσου σημαντικό

Ακόμη κι αν αύριο αποδειχθεί ότι το Ελίκρανον βρισκόταν αλλού, η αρχαιολογική σημασία της Μάλτσανης δεν μειώνεται.

Γιατί σήμερα γνωρίζουμε ότι πάνω στον Αϊ-Λια υπήρχε:

ένας μεγάλος ελληνιστικός οχυρωμένος οικισμός της Χαονίας.

Αυτό από μόνο του είναι τεράστια πληροφορία για την ιστορία του τόπου.

Η Μάλτσανη δεν είναι απλώς ένα σημερινό ορεινό χωριό με μερικές παλιές πέτρες πάνω από αυτό.

Κάποτε πάνω στο βουνό υπήρχε οργανωμένη εγκατάσταση με:

τείχη,

πύργους,

πύλες,

κτίρια,

και στρατηγικό έλεγχο της περιοχής.

Και το όνομα αυτής της πόλης δεν το γνωρίζουμε ακόμη.

Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό μυστήριο

Μπορεί να ρωτάμε:

«Ήταν η Μάλτσανη το Ελίκρανον;»

Αλλά υπάρχει και ένα απλούστερο ερώτημα:

Αν δεν ήταν το Ελίκρανον, τότε ποια αρχαία πόλη ήταν;

Μια οχυρωμένη εγκατάσταση εβδομήντα και πλέον στρεμμάτων, με δεκάδες αμυντικά έργα και οργανωμένο εσωτερικό χώρο, δεν είναι αμελητέα.

Κάπου στις αρχαίες πολιτικές και οικονομικές δομές της Χαονίας πρέπει να είχε θέση.

Αλλά το όνομά της χάθηκε.

Και αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη ιστορία της Μάλτσανης.

Όχι μόνο ότι μπορεί να κρύβει το Ελίκρανον.

Αλλά ότι:

έχουμε μπροστά μας μια ολόκληρη αρχαία πόλη της οποίας το πραγματικό όνομα εξακολουθεί να μας διαφεύγει.

Επίλογος

Πριν από περίπου δύο χιλιάδες διακόσια πενήντα χρόνια ο Πολύβιος κατέγραψε έναν τόπο της Ηπείρου.

Το όνομά του ήταν:

Ελίκρανον.

Εκεί βρέθηκαν απέναντι δύο στρατοί.

Το έδαφος ήταν τόσο δύσκολο ώστε η σύγκρουση δεν πραγματοποιήθηκε όπως είχε σχεδιαστεί.

Μετά χάθηκε σχεδόν κάθε ίχνος του ονόματος.

Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα ο Leake πίστεψε ότι το είχε βρει στο Δέλβινο.

Ο Hammond αργότερα τοποθέτησε την πιθανή θέση προς τη Χρυσορράχη.

Και σήμερα, χάρη σε νέες αρχαιολογικές αποτυπώσεις, εμφανίζεται ξανά στο τραπέζι η Μάλτσανη.

Εκεί, στον Αϊ-Λια.

Εκεί όπου σήμερα στέκεται το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία.

Και εκεί όπου, κάτω από χόρτα, χώμα και πέτρες, εξακολουθούν να διαγράφονται τα τείχη ενός μεγάλου ελληνιστικού οικισμού.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη το αρχαίο του όνομα.

Μπορεί να ήταν το Ελίκρανον.

Μπορεί και όχι.

Αλλά ένα πράγμα γνωρίζουμε πλέον με πολύ μεγαλύτερη βεβαιότητα:

πάνω από τη Μάλτσανη υπάρχει μια πολύ σημαντικότερη αρχαία πόλη απ’ όσο πιστεύαμε.

Και ίσως η επόμενη αρχαιολογική έρευνα να είναι εκείνη που θα μας επιστρέψει επιτέλους το χαμένο όνομά της.

Πηγές της έρευνας

Η βασική αρχαία μαρτυρία είναι ο Πολύβιος, Ιστορίαι, Βιβλίο Β΄, ο οποίος περιγράφει την κατάληψη της Φοινίκης, την άφιξη των Αχαιών και Αιτωλών στο Ελίκρανον και την κίνηση των Ιλλυριών προς το ίδιο σημείο. Perseus Digital Library.

Για τη σύγχρονη αρχαιολογική εικόνα της Μάλτσανης χρησιμοποιήθηκαν κυρίως οι έρευνες του Butrint Project του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, το ερευνητικό πρόγραμμα FortNet του Πανεπιστημίου της Μπολόνια και της Sapienza Università di Roma, καθώς και η μελέτη της Veronica Castignani για τα οχυρωμένα τοπία της ελληνιστικής Ηπείρου.

Για την παλαιότερη ταύτιση του Ελίκρανου και τη θέση της Μάλτσανης στην ακαδημαϊκή χαρτογραφία χρησιμοποιήθηκαν το έργο του N. G. L. Hammond και το Barrington Atlas of the Greek and Roman World του Princeton.