Helikranon: Ήταν κάτω από το σημερινό Δέλβινο; Η θεωρία του Leake και τι λέει σήμερα η έρευνα

Helikranon Δέλβινο

Υπάρχει μια φράση στο έργο του William Martin Leake που αλλάζει εντελώς τον τρόπο με τον οποίο μπορεί κανείς να κοιτάξει το κάστρο του Δελβίνου.

Ο Βρετανός αξιωματικός και τοπογράφος, εξετάζοντας τη γεωγραφία γύρω από τη Φοινίκη στις αρχές του 19ου αιώνα, γράφει ξεκάθαρα ότι θεωρούσε το αρχαίο Helicranum — Ἑλίκρανον / Helikranon — ως το σημερινό τότε Δέλβινο.

Δεν το ανέφερε σαν τυχαία σκέψη.

Προσπάθησε να το αποδείξει χρησιμοποιώντας τον Πολύβιο, τις αρχαίες στρατιωτικές διαδρομές, το πέρασμα του Δελβίνου και τη μορφολογία του εδάφους. William Martin Leake – Travels in Northern Greece

Και για πολλές δεκαετίες η θεωρία αυτή είχε αρκετή επιρροή ώστε παλαιότερες εγκυκλοπαίδειες να παρουσιάζουν ακόμη και το Δέλβινο ως το αρχαίο Helicranum.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα.

Η σύγχρονη αρχαιολογική και ιστορική χαρτογραφία δεν ακολουθεί πλέον γενικά την ταύτιση του Leake με το Δέλβινο.

Το Barrington Atlas of the Greek and Roman World και το μνημειώδες Inventory of Archaic and Classical Poleis τοποθετούν, με επιφύλαξη, το Helikranon κοντά στη σημερινή Χρυσορράχη των Ιωαννίνων.

Άρα έχουμε μπροστά μας ένα πραγματικό ιστορικό μυστήριο.

Πού βρισκόταν τελικά το Helikranon;

Και κυρίως:

Γιατί ένας τόσο έμπειρος τοπογράφος όπως ο Leake πίστεψε ότι βρισκόταν ακριβώς στο Δέλβινο;

Όλα ξεκινούν από μια καταστροφή στη Φοινίκη

Για να καταλάβουμε το Helikranon πρέπει να επιστρέψουμε περίπου 2.250 χρόνια πίσω.

Βρισκόμαστε γύρω στο 230 π.Χ.

Η Φοινίκη, μία από τις σημαντικότερες και πλουσιότερες πόλεις της Ηπείρου, έχει καταληφθεί από Ιλλυρικές δυνάμεις.

Ο Πολύβιος αφηγείται ότι μετά την ήττα τους οι Ηπειρώτες ζήτησαν βοήθεια από δύο από τις μεγαλύτερες ομοσπονδίες του ελληνικού κόσμου:

τους Αιτωλούς

και τους Αχαιούς.

Οι δύο συμπολιτείες ανταποκρίθηκαν.

Έστειλαν στρατιωτική δύναμη προς βοήθεια των Ηπειρωτών.

Και ο Πολύβιος μας λέει πού έφτασε αυτός ο στρατός:

στο Helikranon.

Πολύβιος, Ιστορίαι, Βιβλίο Β΄

Δύο στρατοί βρέθηκαν απέναντι ο ένας στον άλλο

Την ίδια στιγμή οι Ιλλυριοί που κρατούσαν τη Φοινίκη ενώθηκαν με τις δυνάμεις του Σκερδιλαΐδα.

Στη συνέχεια κινήθηκαν και αυτοί προς το Helikranon.

Έτσι, σύμφωνα με τον Πολύβιο, στο ίδιο σημείο βρέθηκαν αντιμέτωποι:

από τη μία οι Αχαιοί και οι Αιτωλοί που είχαν έρθει για να βοηθήσουν τους Ηπειρώτες,

και από την άλλη οι Ιλλυρικές δυνάμεις.

Όλα έδειχναν ότι θα ακολουθούσε μεγάλη μάχη.

Δεν έγινε όμως ποτέ.

Ο Πολύβιος εξηγεί ότι το έδαφος ήταν δύσκολο και δυσμενές για μάχη. Την ίδια στιγμή έφτασε διαταγή της βασίλισσας Τεύτας προς τους Ιλλυριούς να επιστρέψουν επειγόντως, λόγω εξέγερσης των Δαρδάνων.

Έγινε ανακωχή.

Η Φοινίκη και οι ελεύθεροι αιχμάλωτοι επιστράφηκαν στους Ηπειρώτες έναντι λύτρων.

Οι Ιλλυρικές δυνάμεις αποχώρησαν.

Και το όνομα Helikranon έμεινε στην ιστορία.

Και μετά σχεδόν εξαφανίζεται

Εδώ βρίσκεται το μεγάλο πρόβλημα.

Ο Πολύβιος μάς λέει ότι οι στρατοί έφτασαν στο Helikranon.

Μας λέει ότι το έδαφος εκεί ήταν δύσκολο.

Αλλά δεν μας δίνει έναν σημερινό χάρτη.

Δεν μας λέει ότι βρισκόταν τόσα χιλιόμετρα από τη Φοινίκη.

Δεν δίνει συντεταγμένες.

Δεν περιγράφει κάποιο μνημείο που θα επέτρεπε εύκολη ταύτιση.

Το Helikranon εμφανίζεται έτσι σαν χαμένο σημείο πάνω στη στρατιωτική γεωγραφία της Ηπείρου.

Και αυτό ακριβώς προσπάθησε να λύσει ο William Martin Leake περίπου δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα.

Ο Leake είχε ήδη εντοπίσει τη Φοινίκη

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι ο Leake δεν προσπαθούσε να βρει το Helikranon απομονωμένο.

Είχε προηγουμένως ταυτίσει το Finíki με την αρχαία Phoenice.

Αυτό ήταν τεράστιας σημασίας για εκείνον.

Ο ίδιος γράφει ότι η εξακρίβωση της θέσης της Φοινίκης βοηθούσε εξαιρετικά στην κατανόηση ολόκληρης της αρχαίας τοπογραφίας της Χαονίας.

Από τη στιγμή που ήξερε πού βρισκόταν η Φοινίκη, μπορούσε να αρχίσει να ανακατασκευάζει τις στρατιωτικές κινήσεις που περιέγραφε ο Πολύβιος.

Και τότε κοίταξε προς το Δέλβινο.

Η διάσημη φράση του Leake

“Helicranum I take to have been the modern Délvino…”

Δηλαδή, σε ελεύθερη απόδοση:

«Θεωρώ ότι το Helicranum ήταν το σημερινό Δέλβινο».

Και αμέσως εξηγεί το σκεπτικό του.

Ο λόφος του κάστρου του Δελβίνου βρισκόταν στην είσοδο ενός πολύ σημαντικού περάσματος.

Κατά τον Leake, μια τόσο στρατηγική θέση δύσκολα θα είχε παραμείνει ανεκμετάλλευτη στην αρχαιότητα.

Παράλληλα, το τραχύ και δύσβατο έδαφος γύρω από το κάστρο ταίριαζε, κατά τη γνώμη του, με την περιγραφή του Πολυβίου για το δυσμενές πεδίο όπου οι δύο στρατοί δίστασαν να συγκρουστούν.

Αυτό ήταν το πρώτο μεγάλο του επιχείρημα.

Το δεύτερο επιχείρημα: ο δρόμος από τη Φοινίκη προς την ενδοχώρα

Ο Leake προσπάθησε να ανακατασκευάσει και την πορεία των στρατευμάτων.

Μετά την κατάληψη της Φοινίκης, οι Ηπειρώτες είχαν υποχωρήσει προς την Ατιντανία.

Ο Σκερδιλαΐδας είχε κινηθεί από την ενδοχώρα προς τη Φοινίκη περνώντας από την περιοχή της Αντιγόνειας.

Ο Leake θεωρούσε ότι μια φυσική διαδρομή από τη Φοινίκη προς την ενδοχώρα περνούσε από το πέρασμα της Μουζίνας ή του Δελβίνου.

Αν λοιπόν η Φοινίκη βρισκόταν εκεί όπου την είχε ταυτίσει, ο δρόμος προς την ενδοχώρα περνούσε από το Δέλβινο και ο Πολύβιος περιέγραφε δύσβατο έδαφος, τότε για τον Leake η λύση έμοιαζε λογική.

Helikranon = Δέλβινο.

Και πράγματι, κοιτάζοντας το Δέλβινο, η ιδέα δεν είναι παράλογη

Αν σταθεί κανείς σήμερα ψηλά πάνω από το Δέλβινο, είναι εύκολο να καταλάβει γιατί ο Leake εντυπωσιάστηκε από τη θέση.

Ο οικισμός βρίσκεται σε ένα σημείο όπου ο ανοιχτός κάμπος συναντά τα ορεινά περάσματα.

Το κάστρο δεσπόζει πάνω από τη χαράδρα.

Οι δρόμοι προς την ενδοχώρα στενεύουν.

Η θέση ελέγχει φυσικές διόδους.

Για έναν στρατιωτικό τοπογράφο του 19ου αιώνα αυτό ακριβώς ήταν το είδος του σημείου όπου θα περίμενε να βρει αρχαία οχύρωση.

Ο ίδιος Leake, όταν περιέγραψε το Δέλβινο, είχε ήδη σημειώσει πόσο στρατηγική ήταν η θέση του κάστρου.

Άρα η σκέψη του δεν εμφανίστηκε τυχαία.

Προέκυψε από την πραγματική γεωγραφία που έβλεπε μπροστά του.

Η θεωρία πέρασε και σε μεταγενέστερα βιβλία

Η ταύτιση του Leake δεν εξαφανίστηκε μετά την έκδοση του Travels in Northern Greece.

Αντίθετα, πέρασε σε μεταγενέστερες εγκυκλοπαιδικές και γεωγραφικές πηγές.

Η ολλανδική Vivat’s Geïllustreerde Encyclopedie των αρχών του 20ού αιώνα παρουσίαζε το Delvino ως το αρχαίο Helicranum.

Το ίδιο συνέβαινε και στην Oosthoek Encyclopedie, όπου το Δέλβινο καταγραφόταν επίσης ως η αρχαία θέση Helicranum.

Αυτό δεν αποδεικνύει ότι ο Leake είχε δίκιο.

Δείχνει όμως ότι η θεωρία του έγινε αρκετά ισχυρή ώστε να περάσει στη διεθνή γεωγραφική βιβλιογραφία.

Και εδώ αρχίζει η μεγάλη ανατροπή

Αν διαβάσουμε όμως τη σημερινή ιστορική γεωγραφία, η εικόνα αλλάζει.

Το Barrington Atlas of the Greek and Roman World, ένα από τα βασικά σύγχρονα έργα αναφοράς για την αρχαία γεωγραφία, δεν τοποθετεί το Helikranon στο Δέλβινο.

Το σημειώνει με ερωτηματικό κοντά στη σημερινή:

Χρυσορράχη, πρώην Ζαγοριάνη, στην περιοχή των Ιωαννίνων.

Και παραπέμπει στην έρευνα του ιστορικού N. G. L. Hammond.

Το ίδιο ακολουθεί και το σημαντικό ακαδημαϊκό έργο An Inventory of Archaic and Classical Poleis των Hansen και Nielsen.

Εκεί αναφέρεται ότι ο Hammond ταύτισε το Helikranon με τη Chrysorrachi, όπου έχουν εντοπιστεί αρχαία κατάλοιπα.

Άρα η σύγχρονη επικρατούσα χαρτογραφική υπόθεση μετακινεί το Helikranon πολύ ανατολικότερα από το Δέλβινο.

Η Χρυσορράχη όμως συνοδεύεται ακόμη από ερωτηματικό

Και εδώ βρίσκεται μία λεπτομέρεια που έχει τεράστια σημασία.

Στο Barrington Atlas το όνομα δεν εμφανίζεται ως Helikranon με απόλυτη βεβαιότητα.

Εμφανίζεται ως:

Helikranon?

Με ερωτηματικό.

Το ToposText επίσης τοποθετεί το Helikranon κοντά στη Χρυσορράχη, αλλά χαρακτηρίζει την τοποθέτηση με χαμηλή βεβαιότητα.

Αυτό σημαίνει ότι ούτε η σύγχρονη ταύτιση έχει κλείσει οριστικά το ζήτημα.

Η σημερινή επιστήμη έχει μια πιο αποδεκτή υπόθεση από εκείνη του Leake.

Δεν έχει όμως μια επιγραφή που να λέει:

«Εδώ ήταν το Helikranon».

Και αυτή είναι μεγάλη διαφορά.

Γιατί οι νεότεροι ερευνητές το μετακίνησαν προς τα Ιωάννινα;

Το βασικό πρόβλημα της θεωρίας του Leake είναι η στρατιωτική αφήγηση του Πολυβίου.

Μετά την κατάληψη της Φοινίκης, ο Σκερδιλαΐδας φαίνεται να συνδέεται με τον δρόμο προς την Αντιγόνεια και την ενδοχώρα της Ηπείρου.

Οι νεότερες ανακατασκευές θεωρούν ότι το Helikranon πρέπει να αναζητηθεί βαθύτερα στην ενδοχώρα και πιο κοντά στις διαδρομές που συνέδεαν την περιοχή της Αντιγόνειας με το ηπειρωτικό λεκανοπέδιο.

Έτσι η περιοχή της Χρυσορράχης έγινε ισχυρότερος υποψήφιος για νεότερους ερευνητές.

Άρα ο Leake έκανε λάθος;

Εδώ η απάντηση πρέπει να είναι προσεκτική.

Πιθανότατα η ταύτιση Δέλβινο = Helikranon δεν θεωρείται σήμερα η ισχυρότερη επιστημονική λύση.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η θεωρία του Leake δεν έχει αξία.

Αντίθετα.

Μας δείχνει πώς εργαζόταν ένας από τους σημαντικότερους τοπογράφους των αρχών του 19ου αιώνα:

έπαιρνε τον Πολύβιο, εντόπιζε τη Φοινίκη, κοίταζε τα περάσματα, μελετούσε το ανάγλυφο και προσπαθούσε να επαναφέρει πάνω στον σύγχρονο χάρτη μια στρατιωτική επιχείρηση του 3ου αιώνα π.Χ.

Δεν είχε δορυφορικές εικόνες, GIS, σύγχρονες αρχαιολογικές ανασκαφές ή αεροφωτογραφίες.

Είχε ένα άλογο, χάρτες, αρχαία βιβλία και τα μάτια του.

Και παρ’ όλα αυτά επιχείρησε μία πραγματική ιστορική ανασύνθεση.

Υπάρχει και τρίτη θεωρία

Το θέμα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον επειδή κατά καιρούς έχουν προταθεί και άλλες θέσεις.

Το 2026 δημοσιεύτηκε, για παράδειγμα, τοπική ιστορική υπόθεση που συνδέει το Helikranon με το οχυρωμένο αρχαίο κέντρο στο Malçan / Μάλτσανι της περιοχής Φοινίκης.

Η συγκεκριμένη πρόταση βασίζεται στη στρατηγική θέση, στα ισχυρά τείχη και στην εγγύτητα προς τη Φοινίκη. Ωστόσο δεν αποτελεί σήμερα καθιερωμένη ακαδημαϊκή ταύτιση και δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως αποδεδειγμένο γεγονός.

Έτσι έχουμε τουλάχιστον τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις στην ιστορία της έρευνας:

Leake → Δέλβινο

Hammond / σύγχρονοι άτλαντες → Χρυσορράχη

νεότερη τοπική υπόθεση → Μάλτσανι

Και κανένα από αυτά τα σημεία δεν έχει ακόμη δώσει την απόλυτη επιγραφική απόδειξη που θα έκλεινε οριστικά τη συζήτηση.

Τι γνωρίζουμε με βεβαιότητα

Αυτό που ξέρουμε:

Ο Πολύβιος αναφέρει το Helikranon γύρω στο 230 π.Χ.

Εκεί έφτασαν οι ενισχύσεις των Αιτωλών και Αχαιών.

Εκεί κινήθηκαν και οι Ιλλυρικές δυνάμεις.

Οι δύο στρατοί παρατάχθηκαν απέναντι.

Το έδαφος ήταν δύσκολο και δυσμενές.

Τελικά μάχη δεν έγινε λόγω της διαταγής επιστροφής των Ιλλυριών.

Αυτό που δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα:

Πού ακριβώς βρισκόταν το Helikranon.

Και αυτή η διάκριση πρέπει να παραμείνει ξεκάθαρη.

Τι θα χρειαζόταν για να αποδειχθεί ότι ήταν το Δέλβινο;

Αν θέλαμε να εξετάσουμε σοβαρά ξανά τη θεωρία του Leake, δεν αρκεί η μορφολογία του τοπίου.

Θα χρειαζόταν αρχαιολογική τεκμηρίωση.

Για παράδειγμα:

• ελληνιστικές οχυρώσεις στο κατάλληλο σημείο,
• κεραμική του 3ου αιώνα π.Χ.,
• νομίσματα,
• κατάλοιπα οργανωμένου οικισμού,
• αρχαίες οδούς,
• ή —το ιδανικό— κάποια επιγραφή που να συνδέει τον τόπο με το όνομα.

Χωρίς αυτά, η φράση «το αρχαίο Helikranon ήταν το Δέλβινο» παραμένει θεωρία.

Ιστορικά σημαντική.

Αλλά θεωρία.

Υπάρχει άραγε αρχαίος οικισμός κάτω ή δίπλα στο Δέλβινο;

Αυτό είναι διαφορετικό ερώτημα.

Και ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρον.

Ακόμη και αν το Δέλβινο δεν ήταν το Helikranon, αυτό δεν σημαίνει ότι η στρατηγική θέση του λόφου δεν είχε χρησιμοποιηθεί στην αρχαιότητα.

Ακριβώς αυτό είχε παρατηρήσει ο Leake.

Ο λόφος στην είσοδο του περάσματος είναι τόσο φυσικά οχυρός και τόσο σημαντικός για τον έλεγχο της διαδρομής, ώστε θεωρούσε δύσκολο να πιστέψει ότι οι αρχαίοι θα τον είχαν αφήσει ανεκμετάλλευτο.

Αυτό το ερώτημα μπορεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από την ταύτιση με το Helikranon:

Υπάρχουν κάτω από τις μεταγενέστερες φάσεις του κάστρου αρχαιότερα κατάλοιπα;

Αυτό είναι ένα πραγματικό αρχαιολογικό ερώτημα.

Φοινίκη – Δέλβινο – Αντιγόνεια: ένας αρχαίος στρατιωτικός διάδρομος

Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον του θέματος δεν είναι μόνο το όνομα μιας χαμένης πόλης.

Είναι η γεωγραφία.

Στην αφήγηση του Πολυβίου βλέπουμε στρατούς να κινούνται ανάμεσα στη Φοινίκη, στην Ατιντανία, στην Αντιγόνεια και στο Helikranon.

Ο Leake προσπάθησε να βάλει αυτά τα ονόματα πάνω στο τοπίο που έβλεπε το 1804.

Για εκείνον το Δέλβινο ήταν ένα φυσικό κομμάτι αυτού του δικτύου.

Και ακόμη και αν η συγκεκριμένη ταύτιση σήμερα αμφισβητείται, η βασική ιδέα παραμένει σημαντική:

οι δρόμοι και τα περάσματα της περιοχής εξηγούν μεγάλο μέρος της αρχαίας ιστορίας της.

Αυτό μπορεί να γίνει εντυπωσιακό βίντεο

Το θέμα είναι ιδανικό για ένα δεύτερο βίντεο μετά το «Δέλβινο πριν από 200 χρόνια».

Η αρχή:

drone πάνω από το σημερινό κάστρο.

Μαύρη οθόνη.

Και η φράση:

«Το 1835 ένας από τους σημαντικότερους τοπογράφους της εποχής έκανε μια εκπληκτική πρόταση…»

Η κάμερα πλησιάζει το κάστρο.

“Helicranum I take to have been the modern Délvino.”

Και από κάτω:

William Martin Leake

Στη συνέχεια εμφανίζεται παλιός χάρτης.

Φοινίκη.

Δέλβινο.

Αντιγόνεια.

Και μια κινούμενη γραμμή που αναπαριστά τις στρατιωτικές κινήσεις του 230 π.Χ.

Μετά η ανατροπή:

«Όμως σήμερα οι αρχαιολόγοι τοποθετούν το Helikranon αλλού…»

Ο χάρτης απομακρύνεται προς Χρυσορράχη.

Και το βίντεο τελειώνει με ερώτημα:

«Έκανε λάθος ο Leake — ή το Δέλβινο κρύβει ακόμη αρχαιολογικά μυστικά;»

Δεν χρειάζεται να αποδείξουμε τον Leake σωστό για να έχει σημασία η ιστορία

Ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο.

Ένα ιστορικό άρθρο δεν χρειάζεται να καταλήξει ότι το Helikranon ήταν το Δέλβινο.

Η πραγματική ιστορική έρευνα είναι συχνά πιο ενδιαφέρουσα όταν δείχνει πώς αλλάζει η γνώση.

Το 1835 ένας κορυφαίος τοπογράφος πίστευε:

Helikranon = Δέλβινο.

Αργότερα άλλες εγκυκλοπαίδειες επανέλαβαν την ταύτιση.

Τον 20ό αιώνα ο Hammond πρότεινε άλλη θέση.

Οι σημαντικότεροι σύγχρονοι άτλαντες ακολούθησαν αυτή την πρόταση:

Helikranon? = Χρυσορράχη.

Και το ερωτηματικό παραμένει.

Αυτό δεν είναι αδυναμία.

Αυτό είναι η ιστορία της έρευνας.

Επίλογος

Πριν από περισσότερο από 2.200 χρόνια δύο στρατοί βρέθηκαν αντιμέτωποι σε ένα δύσβατο σημείο της Ηπείρου.

Ο Πολύβιος μας άφησε το όνομά του:

Helikranon.

Δεν μας άφησε όμως τον χάρτη.

Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα ο William Martin Leake περπάτησε την ίδια ευρύτερη περιοχή.

Εντόπισε τη Φοινίκη.

Μελέτησε τα περάσματα.

Κοίταξε τον λόφο του κάστρου του Δελβίνου.

Και έγραψε:

«Θεωρώ ότι το Helicranum ήταν το σημερινό Δέλβινο».

Σήμερα η πλειονότητα των σύγχρονων χαρτογραφικών έργων προτιμά διαφορετική θέση, κοντά στη Χρυσορράχη των Ιωαννίνων.

Αλλά ακόμη και εκεί υπάρχει ένα ερωτηματικό.

Και έτσι, περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια μετά τον Πολύβιο, το Helikranon εξακολουθεί να μας προκαλεί με την ίδια απλή ερώτηση:

Πού ακριβώς βρισκόταν;

Ίσως η απάντηση να περιμένει ακόμη κάτω από πέτρες που κανείς δεν έχει εξετάσει σωστά.

Πηγές της έρευνας

Βασική αρχαία πηγή είναι ο Πολύβιος, Ιστορίαι, Βιβλίο Β΄, όπου καταγράφεται η άφιξη των Αιτωλών και Αχαιών στο Helikranon και η αντιπαράθεσή τους με τις Ιλλυρικές δυνάμεις. Perseus Digital Library.

Η ταύτιση με το Δέλβινο προέρχεται από τον William Martin Leake, Travels in Northern Greece, ο οποίος αιτιολογεί ρητά την πρότασή του με βάση το κάστρο, το πέρασμα και το δύσβατο έδαφος. Albanian History.

Για τη νεότερη ακαδημαϊκή τοποθέτηση χρησιμοποιήθηκαν το Barrington Atlas of the Greek and Roman World και το Inventory of Archaic and Classical Poleis, τα οποία ακολουθούν την πρόταση του N. G. L. Hammond για Χρυσορράχη, με την ταύτιση να παραμένει επιφυλακτική.