Δέλβινο πριν από 200 χρόνια: Τι είδαν οι Pouqueville, Leake και Thomas Smart Hughes

Δέλβινο πριν από 200 χρόνια, αν μπορούσαμε να σταθούμε στο Δέλβινο γύρω στο 1805–1820, δεν θα βλέπαμε την πόλη όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.

Δεν θα υπήρχαν ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι, αυτοκίνητα ή σύγχρονες οικοδομές.

Θα βλέπαμε έναν οικισμό απλωμένο στις πλαγιές, σπίτια χτισμένα σε μεγάλες αποστάσεις μεταξύ τους, αμπέλια, ελιές, κυπαρίσσια και πορτοκαλιές, έναν χείμαρρο να διασχίζει το τοπίο και, πάνω από τη χαράδρα, ένα μικρό κάστρο.

Κάτω από αυτό υπήρχε το παζάρι.

Στην πόλη λειτουργούσαν τζαμιά.

Σε ξεχωριστή συνοικία ζούσαν οι χριστιανικές οικογένειες.

Υπήρχε επίσκοπος Δελβίνου και Χειμάρρας.

Κατασκευάζονταν παπούτσια, σπαθιά και εξαρτήματα όπλων.

Και γύρω από την πόλη απλώνονταν αμπελώνες που παρήγαν κρασί.

Αυτή δεν είναι μια φανταστική αναπαράσταση.

Είναι η εικόνα που μας άφησε ο Βρετανός αξιωματικός και τοπογράφος William Martin Leake, ο οποίος έφτασε στο Δέλβινο τον Δεκέμβριο του 1804 και το περιέγραψε με εξαιρετική λεπτομέρεια. Albanian History

Και η δική του μαρτυρία δεν είναι η μόνη.

Το Delvino εμφανίζεται επανειλημμένα στα έργα του François Pouqueville και του Thomas Smart Hughes, δύο ακόμη Ευρωπαίων συγγραφέων που κατέγραψαν την Ήπειρο, την Αλβανία και τον κόσμο του Αλή Πασά στις αρχές του 19ου αιώνα.

Έτσι έχουμε την ευκαιρία να κάνουμε κάτι που πριν από λίγα χρόνια θα ήταν πολύ δύσκολο:

να ξαναδούμε το Δέλβινο όπως το είδαν άνθρωποι που περπάτησαν στους δρόμους του πριν από περίπου 220 χρόνια.

Το Δέλβινο δεν ήταν ένας απομονωμένος τόπος

Για να καταλάβουμε τη σημασία του πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε τον χάρτη.

Το Δέλβινο βρίσκεται ανάμεσα σε μια σειρά από φυσικούς και ιστορικούς άξονες:

Άγιοι Σαράντα – Φοινίκη – Δέλβινο – Αργυρόκαστρο – Τεπελένι – Ιωάννινα.

Προς τα νότια ανοίγεται η διαδρομή προς Βουθρωτό και Κονίσπολη.

Προς τα δυτικά βρίσκεται η θάλασσα και οι Άγιοι Σαράντα.

Προς τα ανατολικά και βορειοανατολικά αρχίζουν τα περάσματα προς την κοιλάδα του Δρίνου και το Αργυρόκαστρο.

Αυτός είναι και ο λόγος που το όνομα Delvino εμφανίζεται τόσο συχνά στις ταξιδιωτικές αφηγήσεις.

Δεν ήταν απλώς ένας τόπος στον οποίο σταματούσαν οι περιηγητές.

Ήταν κόμβος.

Ο Leake, για παράδειγμα, έφτασε από τους Αγίους Σαράντα, πέρασε από το Δέλβινο και στη συνέχεια κινήθηκε προς το Αργυρόκαστρο και την ενδοχώρα.

Το Voyage dans la Grèce του Pouqueville περιλαμβάνει επίσης το Delvino μέσα στο ευρύτερο δίκτυο των διαδρομών του στην Ήπειρο, μαζί με Πάνορμο, Ιωάννινα, Αυλώνα, Αργυρόκαστρο και Βουθρωτό.

24 Δεκεμβρίου 1804: ο Leake μπαίνει στο Δέλβινο

Η λεπτομερέστερη μαρτυρία μας ξεκινά στις 24 Δεκεμβρίου 1804.

Ο Leake αναχωρεί από την περιοχή των Αγίων Σαράντα μέσα στη βροχή.

Περνά έναν παραπόταμο της Pavla και στη συνέχεια τον χείμαρρο του Δελβίνου.

Περίπου το μεσημέρι εισέρχεται στο πέρασμα της πόλης.

Ο τόπος που αντικρίζει τον εντυπωσιάζει από την πρώτη στιγμή.

Το Δέλβινο, γράφει, βρίσκεται σε ένα άνοιγμα των χαμηλότερων πλαγιών μιας υψηλής οροσειράς.

Δεν πρόκειται για πόλη χτισμένη σε επίπεδο έδαφος.

Τα σπίτια ακολουθούν τις πλαγιές και τις δύο πλευρές της χαράδρας.

Είναι μια περιγραφή που ακόμη και σήμερα, δύο αιώνες αργότερα, μπορεί κανείς να αναγνωρίσει στη μορφολογία του τόπου.

Τα σπίτια ήταν απλωμένα σε απόσταση περίπου δύο μιλίων

Δέλβινο πριν από 200 χρόνια.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία που καταγράφει ο Leake είναι η μορφή του οικισμού.

Τα σπίτια των μουσουλμανικών οικογενειών, γράφει, ήταν χτισμένα στις πλαγιές και στις δύο πλευρές του χειμάρρου και απλώνονταν σε μήκος περίπου δύο μιλίων.

Δεν σχημάτιζαν δηλαδή έναν πυκνό αστικό πυρήνα όπως θα περιμέναμε σήμερα.

Ήταν διασκορπισμένα.

Ο Leake δίνει και μια εξήγηση: θεωρούσε ότι η απόσταση ανάμεσα στα σπίτια συνδεόταν με τις αντιπαλότητες μεταξύ των φαρών, δηλαδή των μεγάλων οικογενειακών ή συγγενικών ομάδων της εποχής.

Και εδώ πρέπει να θυμόμαστε ότι διαβάζουμε έναν ξένο παρατηρητή των αρχών του 19ου αιώνα.

Η ερμηνεία του είναι δική του.

Η παρατήρηση όμως για τη μεγάλη γεωγραφική διασπορά των κατοικιών είναι συγκεκριμένη και πολύτιμη.

Μια πόλη που είχε ήδη περάσει από πολέμους

Το Δέλβινο που αντίκρισε ο Leake δεν βρισκόταν σε περίοδο μακράς ειρήνης.

Αντίθετα.

Στην πόλη ήταν ακόμη ορατά τα σημάδια των συγκρούσεων ανάμεσα στον Αλή Πασά των Ιωαννίνων και τον Μουσταφά Πασά του Δελβίνου.

Ο Leake γράφει ότι ο πόλεμος ανάμεσά τους είχε διαρκέσει χρόνια και είχε αφήσει αρκετές κατοικίες κατεστραμμένες.

Τελικά ο Αλή Πασάς είχε αποκτήσει τον έλεγχο του Δελβίνου, ενώ ο αντίπαλός του είχε αναγκαστεί να απομακρυνθεί.

Η ίδια πολιτική σημασία του Δελβίνου εμφανίζεται και στον Pouqueville.

Στο έργο του η πόλη και το κάστρο της εμφανίζονται μέσα στις στρατιωτικές και πολιτικές συγκρούσεις των τελευταίων χρόνων της εξουσίας του Αλή Πασά.

Άρα το Δέλβινο δεν ήταν απλώς μία επαρχιακή πόλη.

Ήταν και πολιτικοστρατιωτικό κέντρο μιας ολόκληρης περιοχής.

Το μικρό κάστρο πάνω από τη χαράδρα

Από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της περιγραφής είναι το κάστρο.

Ο Leake βλέπει έναν κωνικό βράχο να προβάλλει πάνω από τη χαράδρα.

Στην κορυφή υπήρχε ένα μικρό κάστρο.

Η κατάσταση του, ήδη τότε, δεν ήταν καλή.

Το χαρακτηρίζει ως κάστρο σε κακή κατάσταση.

Και εδώ η μαρτυρία αποκτά πραγματική αξία.

Γιατί δεν βλέπουμε απλώς τι υπήρχε το 1804.

Βλέπουμε τι ήταν ήδη παλιό το 1804.

Μπορεί το Δέλβινο να ήταν αρχαία πόλη;

Ο Leake, όπως είδαμε και στο άρθρο για τη Φοινίκη, είχε πάθος με την αρχαία τοπογραφία.

Έτσι προχώρησε σε μία ενδιαφέρουσα υπόθεση.

Θεώρησε πιθανό ότι το σημερινό τότε Δέλβινο θα μπορούσε να αντιστοιχεί στην αρχαία Helicranum.

Το επιχείρημά του στηριζόταν κυρίως στη στρατηγική θέση: το ύψωμα του κάστρου βρίσκεται στην είσοδο ενός σημαντικού περάσματος και, κατά τη γνώμη του, θα ήταν παράξενο ένα τέτοιο σημείο να μην είχε χρησιμοποιηθεί στην αρχαιότητα.

Πρέπει όμως εδώ να είμαστε απολύτως ξεκάθαροι:

αυτή είναι υπόθεση του Leake.

Δεν πρέπει να την παρουσιάσουμε σαν οριστικά αποδεδειγμένη σύγχρονη αρχαιολογική ταύτιση.

Το παλάτι του Πασά ήταν ήδη ερείπιο

Στη βόρεια πλευρά της πόλης ο Leake παρατηρεί κάτι ακόμη:

το παλάτι του Πασά.

Ή, για την ακρίβεια, ό,τι είχε απομείνει από αυτό.

Γράφει ότι το παλάτι ήταν πλέον ένας σωρός ερειπίων.

Όμως γύρω του υπήρχαν ακόμη καλά σπίτια, μέσα σε κήπους.

Και εδώ η αφήγησή του γεμίζει χρώμα.

Αναφέρει:

πορτοκαλιές, κυπαρίσσια, λεύκες και άλλες καλλιέργειες.

Παρά την πολιτική αστάθεια και τις καταστροφές, η πόλη διατηρούσε έναν έντονα καλλιεργημένο χαρακτήρα.

Οι πηγές και τα νερά ήταν παντού

Ο Leake εντυπωσιάζεται και από το νερό.

Στις δύο πλευρές της χαράδρας, γράφει, υπήρχαν πηγές και μικρά ρεύματα, τα οποία κατέβαιναν προς τον κύριο χείμαρρο.

Παρότι το έδαφος ήταν πολύ ανώμαλο, καλλιεργούνταν ελιές και άλλα καρποφόρα δέντρα.

Το Δέλβινο ήταν πόλη:

νερού, κήπων, αμπελιών και δέντρων.

Τα αμπέλια του Δελβίνου

Όταν ο Leake εγκαταλείπει την πόλη στις 26 Δεκεμβρίου, αρχίζει να ανεβαίνει το βουνό πίσω από το Δέλβινο.

Και εκεί σημειώνει ότι οι πλαγιές καλύπτονταν από εκτεταμένους αμπελώνες.

Το κρασί που παράγονταν εκεί το περιγράφει ως ελαφρύ και ευχάριστο, αν και, σύμφωνα με τον ίδιο, συχνά δεν διατηρούνταν καλά μέχρι το καλοκαίρι.

Η πληροφορία είναι μικρή αλλά πολύτιμη.

Μας δείχνει ότι η αμπελουργία αποτελούσε σημαντικό στοιχείο του τοπίου και της οικονομίας.

Η χριστιανική συνοικία Λάκα

Ένα ακόμη ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι η κοινωνική γεωγραφία της πόλης.

Ο Leake αναφέρει ότι το μεγαλύτερο μέρος του Δελβίνου κατοικούνταν τότε από μουσουλμανικές αλβανικές οικογένειες.

Καταγράφει οκτώ έως δέκα μικρά τζαμιά.

Οι χριστιανικές οικογένειες, αντιθέτως, βρίσκονταν κυρίως στην ανατολική συνοικία που ονομαζόταν:

Láka – Λάκα

Ο Leake υπολόγιζε ότι εκεί υπήρχαν περίπου 30 ελληνικές οικογένειες.

Δεν πρέπει να αντιμετωπίσουμε τον αριθμό ως σύγχρονη απογραφή με τη σημερινή έννοια.

Είναι καταγραφή ταξιδιώτη.

Παρόλα αυτά αποτελεί μια εξαιρετικά συγκεκριμένη μαρτυρία για την πόλη του 1804.

Ο επίσκοπος Δελβίνου και Χειμάρρας

Στην ίδια συνοικία βρισκόταν και ένας από τους σημαντικότερους χριστιανικούς θεσμούς της περιοχής.

Ο Leake γράφει για τον:

Επίσκοπο Χειμάρρας και Δελβίνου.

Η επισκοπή υπαγόταν στον Μητροπολίτη Ιωαννίνων.

Μάλιστα, όταν ο Leake επέστρεψε στο Δέλβινο τον Ιανουάριο, ο ίδιος ο επίσκοπος πήγε να τον συναντήσει.

Μια μικρή προσωπική σκηνή, αλλά μέσα από αυτήν βλέπουμε ότι το Δέλβινο είχε ήδη έναν οργανωμένο εκκλησιαστικό ρόλο που ξεπερνούσε τα όρια της ίδιας της πόλης.

Ένα εργαστήριο της εποχής: παπούτσια, σπαθιά και όπλα

Ίσως η πιο απροσδόκητη πληροφορία του Leake αφορά την τοπική βιοτεχνία.

Οι χριστιανοί κάτοικοι, γράφει, παρήγαν κρασί, επεξεργάζονταν εισαγόμενο κάνναβο, έφτιαχναν νήμα και από αυτό κατασκεύαζαν υποδήματα.

Αλλά το πιο ενδιαφέρον έρχεται αμέσως μετά.

Στο Δέλβινο κατασκευάζονταν σπαθιά σαν εκείνα που χρησιμοποιούσαν οι Αλβανοί πολεμιστές.

Επίσης κατασκευάζονταν σχεδόν όλα τα μέρη των μουσκέτων, εκτός από τις κάννες.

Αυτό σημαίνει ότι πριν από 200 χρόνια υπήρχαν στο Δέλβινο τεχνίτες με εξειδικευμένες μεταλλουργικές δεξιότητες.

Δεν ήταν απλώς αγροτική κοινωνία.

Υπήρχε πραγματική τοπική βιοτεχνία.

Και κάτω από το κάστρο: το παζάρι

Κάτω από το κάστρο βρισκόταν το παζάρι.

Ο Leake δεν εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα και το χαρακτηρίζει με πολύ σκληρό τρόπο ως ένα φτωχό ή άθλιο bazaar.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ήταν ασήμαντο.

Το παζάρι αποτελούσε το κέντρο της καθημερινής οικονομικής ζωής: τεχνίτες, αγορές, γεωργικά προϊόντα, μετακινήσεις ανθρώπων και εμπόριο ανάμεσα στην ενδοχώρα και τα παράλια.

Οι Άγιοι Σαράντα ήταν το λιμάνι του Δελβίνου

Ο Leake είναι σαφής.

Οι Άγιοι Σαράντα αποτελούσαν το κύριο λιμάνι του Δελβίνου και της περιφέρειάς του.

Από εκεί γινόταν εμπόριο με την Κέρκυρα.

Προς τους Αγίους Σαράντα έρχονταν μεταξύ άλλων πορτοκάλια, λεμόνια, σύκα, ρύζι και λάδι, ενώ προς την Κέρκυρα μεταφέρονταν προϊόντα όπως σιτηρά, ψάρια, ζώα και ξυλεία.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό για την ιστορία της ευρύτερης περιοχής.

Στις αρχές του 19ου αιώνα ο ταξιδιώτης αντιλαμβανόταν τους Αγίους Σαράντα ως:

τη θαλάσσια πύλη της περιοχής του Δελβίνου.

Ο κάμπος του Δελβίνου ήταν μέρος της ταυτότητας της πόλης

Οι περιηγητές δεν μιλούν μόνο για τον οικισμό.

Μιλούν συνεχώς για την πεδιάδα του Δελβίνου.

Ο Leake τη βλέπει από διάφορες κατευθύνσεις.

Περιγράφει χωριά στις πλαγιές που κοιτούν προς αυτήν, αμπελώνες, ελιές και κυπαρίσσια στις κατώτερες πλαγιές και τις διαδρομές που συνδέουν την πεδιάδα με τη Φοινίκη, τους Αγίους Σαράντα και το Βουθρωτό.

Άρα για τον ταξιδιώτη:

Δέλβινο δεν ήταν μόνο η πόλη.

Ήταν πόλη + πεδιάδα + περάσματα + λιμάνι + χωριά.

Ένα ολόκληρο γεωγραφικό σύστημα.

Η Φοινίκη βρισκόταν μόλις λίγα μίλια μακριά

Όταν ο Leake επέστρεψε στο Δέλβινο τον Ιανουάριο του 1805, πήρε τον δρόμο προς τους Αγίους Σαράντα.

Αλλά έκανε μια παράκαμψη.

Ήθελε να εξετάσει το Finíki – Φοινίκη.

Σημειώνει ότι η Φοινίκη βρισκόταν περίπου επτά μίλια από το Δέλβινο.

Εκεί έκανε τις γνωστές παρατηρήσεις του για τα ελληνιστικά τείχη, την ακρόπολη και το αρχαίο θέατρο.

Και εδώ μπορούμε να δούμε πώς συνδέονται τα άρθρα της έρευνάς μας:

Δέλβινο → Φοινίκη → Τσαούσι → Αλύκο → Πλάκα → Νεοχώρι → Βουθρωτό.

Δεν είναι ξεχωριστές ιστορίες.

Είναι κομμάτια του ίδιου γεωγραφικού κόσμου.

Τι προσθέτει ο Pouqueville

Ο François Pouqueville γράφει με διαφορετικό τρόπο από τον Leake.

Το έργο του, Voyage dans la Grèce, δημοσιεύτηκε το 1820 και αφιερώνει τεράστιο χώρο στην Ήπειρο, στη διοίκηση, στην κοινωνία, στη γεωγραφία, στην αρχαιολογία και στην οικονομική ζωή.

Στον Pouqueville το Δέλβινο εμφανίζεται ιδιαίτερα μέσα στον κόσμο των πασάδων, του Αλή Πασά και των πολιτικών συγκρούσεων της εποχής.

Έτσι η δική του οπτική συμπληρώνει τον Leake:

ο Leake μάς δίνει τον δρόμο, το κάστρο, τα σπίτια, τα εργαστήρια και τους κήπους.

Ο Pouqueville μάς βοηθά να καταλάβουμε σε ποιο πολιτικό σύστημα λειτουργούσε αυτός ο τόπος.

Και ο Thomas Smart Hughes;

Ο Thomas Smart Hughes δημοσίευσε το 1820 το Travels in Sicily, Greece and Albania.

Το Delvino εμφανίζεται επανειλημμένα στο έργο του μαζί με το Argyro-Castro, την Avlona, τα Ioannina, το Tepeleni και άλλους μεγάλους σταθμούς της περιοχής.

Ο Hughes δεν λειτουργεί με την ίδια τοπογραφική ακρίβεια του Leake.

Το έργο του είναι περισσότερο ταξιδιωτική αφήγηση: άνθρωποι, γεγονότα, πολιτικές ιστορίες, Αλή Πασάς, κοινωνία και εντυπώσεις.

Αυτό ακριβώς είναι που κάνει τον Hughes χρήσιμο για εμάς.

Δεν προσφέρει απλώς μία ακόμη επανάληψη του Leake.

Προσθέτει δεύτερο βρετανικό βλέμμα στον ίδιο κόσμο.

Τρεις συγγραφείς – τρία διαφορετικά Δέλβινα

Αν βάλουμε τις πηγές δίπλα δίπλα, έχουμε τρεις διαφορετικές οπτικές.

William Martin Leake

Βλέπει τον τόπο σαν τοπογράφος.

Μετρά. Παρατηρεί. Καταγράφει το κάστρο, τον χείμαρρο, τις συνοικίες, τα τζαμιά, τις οικογένειες, το παζάρι, τα προϊόντα, τα εργαστήρια και τους δρόμους.

François Pouqueville

Βλέπει το Δέλβινο ως κομμάτι ενός μεγαλύτερου κόσμου: Ήπειρος, Αλή Πασάς, πασαλίκια, στρατιωτικές συγκρούσεις, γεωγραφία, διοίκηση, διαδρομές.

Thomas Smart Hughes

Βλέπει περισσότερο τους ανθρώπους και την κοινωνία.

Και όταν οι τρεις φωνές συναντιούνται, το Δέλβινο παύει να είναι ένα όνομα στον χάρτη.

Γίνεται πόλη με ήχους, ανθρώπους, κήπους, όπλα, κρασί, πολιτική και αντιπαλότητες.

Πώς πρέπει να φανταστούμε λοιπόν το Δέλβινο του 1804;

Ας προσπαθήσουμε για λίγο να συνθέσουμε την εικόνα.

Μπαίνεις από τους Αγίους Σαράντα.

Ο δρόμος περνά από νερά και χειμάρρους.

Μπροστά σου ανοίγει το πέρασμα του Δελβίνου.

Τα πρώτα σπίτια εμφανίζονται πάνω στις πλαγιές.

Δεν είναι κολλημένα μεταξύ τους.

Είναι χωρισμένα από κήπους, δέντρα και ανώμαλο έδαφος.

Ακούγεται το νερό από τις πηγές.

Πιο ψηλά βλέπεις:

το κάστρο.

Κάτω από αυτό:

το παζάρι.

Σε διαφορετικά σημεία υψώνονται οι μιναρέδες μικρών τζαμιών.

Στην ανατολική πλευρά βρίσκεται η Λάκα, η χριστιανική συνοικία.

Από εργαστήρια ακούγονται σφυριά.

Κάποιος κατασκευάζει σπαθί.

Κάποιος άλλος εξάρτημα για μουσκέτο.

Αλλού επεξεργάζονται νήμα.

Στους γύρω λόφους απλώνονται αμπέλια.

Στους κήπους υπάρχουν κυπαρίσσια, ελιές, λεύκες και πορτοκαλιές.

Και λίγο πιο πέρα:

ο δρόμος προς τη Φοινίκη.

Αυτή είναι, σε μεγάλο βαθμό, η πόλη που μας περιγράφει ο Leake.

Αυτό μπορεί να γίνει εξαιρετικό βίντεο με drone

Και όπως με τη Φοινίκη και τον παλιό δρόμο του Βούρκου, το Δέλβινο προσφέρεται ιδανικά για οπτική αναπαράσταση.

Πρώτο πλάνο – το κάστρο

Drone πολύ ψηλά πάνω από το Δέλβινο.

Η κάμερα κατεβαίνει προς το κάστρο.

Στην οθόνη:

«Δέλβινο – Δεκέμβριος 1804»

Και η αφήγηση:

«Πριν από 220 χρόνια ένας Βρετανός αξιωματικός μπήκε σε αυτή την πόλη και κατέγραψε όσα είδε.»

Δεύτερο πλάνο – η χαράδρα και τα σπίτια

Η κάμερα ακολουθεί τον χείμαρρο.

Με ψηφιακά σημεία μπορούμε να δείξουμε πώς ο Leake περιγράφει τα σπίτια να εκτείνονται στις δύο πλευρές του.

Στην οθόνη:

«Σπίτια απλωμένα για περίπου δύο μίλια»

Τρίτο πλάνο – Λάκα

Το drone κατευθύνεται προς την ιστορική συνοικία.

Εμφανίζεται:

Láka – 1804

και:

«Η χριστιανική συνοικία του Δελβίνου»

Τέταρτο πλάνο – κήποι και αμπέλια

Πλάνα από τις πλαγιές γύρω από την πόλη.

Ελιές. Αμπέλια. Κυπαρίσσια. Νερά.

Και η αφήγηση του Leake για το κρασί του Δελβίνου.

Πέμπτο πλάνο – οι παλιοί δρόμοι

Η κάμερα ανεβαίνει.

Στον χάρτη εμφανίζονται:

Άγιοι Σαράντα – Φοινίκη – Δέλβινο – Αργυρόκαστρο – Βουθρωτό

Και τότε καταλαβαίνουμε κάτι που από το έδαφος είναι δύσκολο να αντιληφθούμε:

το Δέλβινο βρισκόταν στο κέντρο ενός ολόκληρου δικτύου δρόμων.

Τι θα είχε αξία να ψάξουμε ακόμη

Το άρθρο αυτό είναι μόνο η αρχή.

Υπάρχουν ερωτήσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε πολύ πιο βαθιά έρευνα.

Πού ακριβώς βρισκόταν το σαράγι του Πασά που ο Leake βρήκε ήδη ερειπωμένο;

Ποια σημερινή περιοχή αντιστοιχεί στο παζάρι κάτω από το κάστρο;

Ποια από τα παλιά σπίτια της Λάκας μπορεί να έχουν οικοδομικές φάσεις του 19ου αιώνα;

Υπάρχουν οικογένειες που διατηρούν ακόμη παράδοση για τους παλιούς τεχνίτες όπλων;

Ποια ήταν τα εργαστήρια που κατασκεύαζαν σπαθιά και εξαρτήματα μουσκέτων;

Ποια ακριβώς ήταν τα όρια της παλιάς διοικητικής περιφέρειας του Δελβίνου;

Και πώς συνδεόταν καθημερινά η πόλη με τους Αγίους Σαράντα, τη Φοινίκη και τον Βούρκο;

Αν απαντηθούν αυτά, μπορούμε να ανασυνθέσουμε:

το Δέλβινο των αρχών του 19ου αιώνα δρόμο προς δρόμο.

Δεν πρέπει να παίρνουμε κάθε λέξη των περιηγητών ως απόλυτη αλήθεια

Όπως έχουμε τονίσει και στα προηγούμενα άρθρα, οι περιηγητές είναι εξαιρετικά πολύτιμες πηγές.

Αλλά δεν είναι αλάνθαστοι.

Οι αριθμοί τους μπορεί να είναι προσεγγιστικοί.

Οι εθνικοί και κοινωνικοί χαρακτηρισμοί αντικατοπτρίζουν την ορολογία και τις αντιλήψεις της εποχής τους.

Οι αρχαιολογικές ταυτίσεις μπορεί να έχουν αναθεωρηθεί.

Και πολλές φορές καταγράφουν όσα τους είπαν άλλοι.

Γι’ αυτό χρησιμοποιούμε τις πηγές τους για να δούμε τι είδαν, τι άκουσαν, τι κατέγραψαν και πώς αντιλαμβάνονταν τον τόπο.

Το Δέλβινο μέσα σε έναν κόσμο που ετοιμαζόταν να αλλάξει

Ο Leake φτάνει το 1804.

Ο Pouqueville καταγράφει την περιοχή στις επόμενες δεκαετίες.

Ο Hughes δημοσιεύει το έργο του το 1820.

Βρισκόμαστε ακριβώς πριν από μια τεράστια αλλαγή.

Λίγα χρόνια αργότερα θα ξεσπάσει η Ελληνική Επανάσταση.

Η εξουσία του Αλή Πασά θα καταρρεύσει.

Το οθωμανικό πολιτικό τοπίο της Ηπείρου θα αλλάξει.

Και ο κόσμος που περιγράφουν οι ταξιδιώτες θα αρχίσει σταδιακά να εξαφανίζεται.

Οι περιηγητές λοιπόν δεν μας δίνουν απλώς μια φωτογραφία του παρελθόντος.

Μας δίνουν:

μια φωτογραφία ενός κόσμου λίγο πριν αλλάξει για πάντα.

Επίλογος

Πριν από περίπου 220 χρόνια ο William Martin Leake μπήκε στο Δέλβινο μέσα στη βροχή.

Διέσχισε τον χείμαρρο.

Είδε τα σπίτια σκορπισμένα στις πλαγιές.

Μέτρησε τα τζαμιά.

Κατέγραψε τη Λάκα.

Είδε το κάστρο.

Πέρασε από το παζάρι.

Άκουσε για τους πασάδες και τις οικογενειακές συγκρούσεις.

Παρατήρησε τα ερειπωμένα σαράγια.

Είδε κήπους γεμάτους πορτοκαλιές, κυπαρίσσια και λεύκες.

Έμαθε ότι οι κάτοικοι έφτιαχναν κρασί, παπούτσια, σπαθιά και όπλα.

Και όταν έφυγε, ανέβηκε μέσα από πλαγιές γεμάτες αμπέλια.

Ο Pouqueville τοποθέτησε το ίδιο Δέλβινο μέσα στον μεγάλο πολιτικό και γεωγραφικό κόσμο της Ηπείρου.

Ο Hughes το ενέταξε στις δικές του ταξιδιωτικές αφηγήσεις από την Αλβανία και την Ήπειρο.

Και σήμερα, δύο αιώνες αργότερα, πολλά από τα σημεία που περιγράφουν βρίσκονται ακόμη μπροστά μας.

Το κάστρο.

Οι πλαγιές.

Η πεδιάδα.

Οι δρόμοι προς τη Φοινίκη και τους Αγίους Σαράντα.

Ο τόπος παραμένει.

Αυτό που χρειάζεται είναι να μάθουμε να τον κοιτάζουμε ξανά με τα μάτια εκείνων που τον είδαν πριν από εμάς.

Πηγές της έρευνας

Βασική πηγή για την εικόνα του Δελβίνου το 1804 είναι το έργο του William Martin Leake, Travels in Northern Greece. Διαθέσιμη ψηφιακή μεταγραφή.

Για το ευρύτερο πολιτικό, διοικητικό και γεωγραφικό πλαίσιο χρησιμοποιήθηκε το François Pouqueville, Voyage dans la Grèce, έκδοση Παρισιού 1820.

Χρησιμοποιήθηκε επίσης το Thomas Smart Hughes, Travels in Sicily, Greece and Albania του 1820, όπου το Delvino εμφανίζεται μαζί με άλλες βασικές πόλεις της Ηπείρου και της νότιας Αλβανίας.