🔊 Ακούστε το άρθρο: Για όσους προτιμούν την ακρόαση ή δυσκολεύονται να διαβάσουν, δημιουργήσαμε ηχητική αφήγηση της ιστορικής έρευνας για την αρχαία Φοινίκη και όσα κατέγραψαν οι François Pouqueville και William Martin Leake πριν από περισσότερα από δύο αιώνες.
Αρχαία Φοινίκη περιηγητές: Σήμερα, όταν κοιτάζουμε τον μακρόστενο λόφο της Φοινίκης, βλέπουμε έναν γνώριμο τόπο του Βούρκου.
Για έναν μορφωμένο Ευρωπαίο όμως που έφτανε εδώ στις αρχές του 19ου αιώνα, ο ίδιος λόφος ήταν κάτι πολύ περισσότερο.
Ήταν ένα ιστορικό αίνιγμα.
Οι αρχαίοι συγγραφείς μιλούσαν για μια πόλη που λεγόταν Φοινίκη – Phoenice – Phoinike. Ο Πολύβιος την παρουσίαζε ως εξαιρετικά πλούσια και σημαντική. Ο Στράβων την τοποθετούσε κοντά στο Βουθρωτό. Ο Λίβιος κατέγραφε εκεί μια ειρήνη ανάμεσα στη Ρώμη και τον Φίλιππο Ε΄ της Μακεδονίας.
Αλλά πού ακριβώς βρισκόταν;
Στις αρχές του 19ου αιώνα δύο από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους περιηγητές της Ηπείρου, ο Γάλλος François Pouqueville και ο Βρετανός William Martin Leake, έφτασαν στον τόπο μας με τα αρχαία κείμενα σχεδόν σαν χάρτη στα χέρια.
Και οι δύο κατέληξαν στον ίδιο λόφο:
τη Φοινίκη.
Η ιστορία όμως γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν διαβάσουμε τι πραγματικά είδαν.
Πριν από τους περιηγητές ήταν οι αρχαίοι συγγραφείς
Για να καταλάβουμε τι έψαχναν ο Pouqueville και ο Leake, πρέπει να επιστρέψουμε πολλούς αιώνες πίσω.
Αρχαία Φοινίκη περιηγητές: Η αρχαία Φοινίκη δεν ήταν μία ασήμαντη επαρχιακή πόλη.
Στις αρχαίες πηγές εμφανίζεται ως μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Ηπείρου και ιδιαίτερα της Χαονίας.
Η σύγχρονη επιστημονική καταγραφή της Tabula Peutingeriana συγκεντρώνει τις αρχαίες αναφορές στη Φοινίκη: Πολύβιος, Στράβων, Πτολεμαίος, Λίβιος και αργότερα Προκόπιος. Μετά την κατάργηση της ηπειρωτικής μοναρχίας, η Φοινίκη συνδέεται επίσης με το Κοινό των Ηπειρωτών και κατά τους ελληνιστικούς χρόνους βρισκόταν μεταξύ των ισχυρότερων κέντρων της περιοχής.
Ο Πολύβιος και η πόλη που προκάλεσε την απληστία της Τεύτας
Ίσως η πιο εντυπωσιακή αρχαία μαρτυρία προέρχεται από τον Πολύβιο.
Ο ιστορικός περιγράφει τα γεγονότα γύρω στο 230 π.Χ., όταν Ιλλυριοί που βρίσκονταν υπό την εξουσία της βασίλισσας Τεύτας έφτασαν στη Φοινίκη.
Εκεί συνάντησαν περίπου 800 Γαλάτες μισθοφόρους που υπηρετούσαν τους Ηπειρώτες.
Οι Ιλλυριοί κατάφεραν να συνεννοηθούν με αυτούς και, με τη βοήθεια από το εσωτερικό, κατέλαβαν την πόλη. Ακολούθησε μάχη με τις ηπειρωτικές δυνάμεις, οι οποίες ηττήθηκαν.
Αλλά εκείνο που μας ενδιαφέρει περισσότερο βρίσκεται λίγο παρακάτω.
Όταν τα ιλλυρικά πλοία επέστρεψαν με τα λάφυρα, ο Πολύβιος εξηγεί ότι η ποσότητα και η ποιότητά τους εντυπωσίασαν τόσο πολύ την Τεύτα, επειδή η Φοινίκη ήταν τότε μακράν η πλουσιότερη πόλη της Ηπείρου.
Αυτή η μία πληροφορία αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να βλέπουμε τον λόφο σήμερα.
Δεν μιλάμε απλώς για μια οχυρωμένη αρχαία εγκατάσταση.
Μιλάμε για ένα μεγάλο οικονομικό και πολιτικό κέντρο της Ηπείρου.
Γιατί η Φοινίκη ήταν τόσο σημαντική;
Η θέση της δίνει ένα μεγάλο μέρος της απάντησης.
Ο λόφος δεσπόζει πάνω από ολόκληρη την πεδιάδα.
Από εκεί ελέγχεται ο κάμπος του Βούρκου, η επικοινωνία προς το Δέλβινο και την ενδοχώρα, η κατεύθυνση προς τους Αγίους Σαράντα και η φυσική δίοδος προς το Βουθρωτό.
Η αρχαιολογική εικόνα επιβεβαιώνει ότι η πόλη διέθετε ισχυρά τείχη, ακρόπολη, θέατρο και δημόσια κτίρια. Η θέση της πόλης πάνω στον μακρόστενο λόφο και οι διαδοχικές οχυρωματικές φάσεις είναι στοιχεία που εξακολουθούν να διακρίνονται σήμερα.
Η Φοινίκη επομένως δεν βρισκόταν τυχαία εκεί.
Έβλεπε και έλεγχε έναν ολόκληρο κόσμο.
Ο Στράβων δίνει το γεωγραφικό κλειδί
Αιώνες αργότερα ο Στράβων δεν αφιερώνει στη Φοινίκη την αφήγηση που βρίσκουμε στον Πολύβιο.
Δίνει όμως κάτι εξαιρετικά πολύτιμο:
τη γεωγραφική της θέση.
Στο έβδομο βιβλίο της Γεωγραφίας τη συνδέει άμεσα με την περιοχή του Βουθρωτού.
Αυτό ακριβώς το στοιχείο θα χρησιμοποιήσουν σχεδόν δύο χιλιετίες αργότερα οι Ευρωπαίοι τοπογράφοι.
Βουθρωτό εδώ. Φοινίκη κοντά. Ποιος λόφος ταιριάζει;
Η απάντηση βρισκόταν μπροστά τους.
Το 205 π.Χ. η Φοινίκη μπαίνει στην ιστορία της Ρώμης
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο γεγονός τεράστιας ιστορικής σημασίας.
Το 205 π.Χ. οι Ηπειρώτες προσπάθησαν να μεσολαβήσουν για τον τερματισμό του πολέμου ανάμεσα στον Φίλιππο Ε΄ της Μακεδονίας και τη Ρώμη.
Ο Ρωμαίος ιστορικός Τίτος Λίβιος είναι ξεκάθαρος:
Phoenice urbs est Epiri.
Δηλαδή:
«Η Φοινίκη είναι πόλη της Ηπείρου».
Στη Φοινίκη πραγματοποιήθηκαν οι συνομιλίες ανάμεσα στον Φίλιππο και τον Ρωμαίο στρατηγό Publius Sempronius Tuditanus, οι οποίες οδήγησαν στην ειρήνη που έκλεισε τον Α΄ Μακεδονικό Πόλεμο.
Έτσι το όνομα της Φοινίκης πέρασε στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία και για έναν ακόμη λόγο:
την Ειρήνη της Φοινίκης του 205 π.Χ.
Ένα γεγονός που αφορούσε όχι μόνο την Ήπειρο, αλλά τις σχέσεις της Ρώμης με τη Μακεδονία και ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο.
Η πόλη επιβιώνει και στους γεωγράφους
Η Φοινίκη δεν εξαφανίζεται από τις πηγές μετά τα ελληνιστικά χρόνια.
Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος την καταγράφει στη γεωγραφία του, ενώ το όνομα εμφανίζεται επίσης στα ρωμαϊκά οδοιπορικά και στην παράδοση που αποτυπώθηκε στην Tabula Peutingeriana ως Phenice.
Αυτό έχει μεγάλη σημασία.
Για έναν Ευρωπαίο λόγιο του 18ου ή του 19ου αιώνα υπήρχαν ήδη αρκετά κομμάτια του παζλ:
Πολύβιος: πλούσια και ισχυρή πόλη.
Στράβων: κοντά στο Βουθρωτό.
Λίβιος: πόλη της Ηπείρου και τόπος ιστορικής ειρήνης.
Πτολεμαίος και οδοιπορικά: η θέση εξακολουθεί να καταγράφεται.
Αυτό που έλειπε ήταν η επιτόπια ταύτιση.
Και τότε έρχεται ο William Martin Leake
Ο William Martin Leake (1777–1860) δεν ήταν ένας απλός ταξιδιώτης.
Ήταν Βρετανός αξιωματικός, τοπογράφος και βαθύς γνώστης της αρχαίας γεωγραφίας. Οι ταξιδιωτικές του καταγραφές δημοσιεύτηκαν αργότερα στο μνημειώδες τετράτομο Travels in Northern Greece του 1835.
Η πρώτη του μεγάλη διαδρομή στη νότια σημερινή Αλβανία πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 1804.
Περνούσε από Αυλώνα, Αγίους Σαράντα, Δέλβινο, Αργυρόκαστρο και άλλες περιοχές με έναν συγκεκριμένο στόχο:
να συγκρίνει τη σημερινή γεωγραφία με τις αρχαίες πηγές.
Και η Φοινίκη ήταν ακριβώς το είδος του προβλήματος που τον ενδιέφερε.
Αρχικά δεν μπορούσε καν να περάσει το ποτάμι
Στην πρώτη του αναφορά ο Leake γράφει ότι είχε πληροφορηθεί για ένα Paleókastro στο Finíki, αλλά η κατάσταση του ποταμού δεν του επέτρεψε να το εξετάσει.
Παρόλα αυτά, το ίδιο το όνομα τού ήταν αρκετό για να κάνει την πρώτη ταύτιση.
Το Finíki, γράφει ουσιαστικά, πρέπει να είναι η Phoenice του Στράβωνα και του Πολυβίου.
Και εξηγεί γιατί:
ο Στράβων την τοποθετούσε κοντά στο Βουθρωτό, τα αρχαία οδοιπορικά συμφωνούσαν με αυτή τη θέση και ο λόφος βρισκόταν μέσα στην πεδιάδα ανάμεσα στα ποτάμια της περιοχής.
Πριν ακόμη ανέβει στο βουνό, είχε ήδη λύσει το πρόβλημα πάνω στον χάρτη.
Όταν τελικά ανέβηκε στη Φοινίκη
Λίγο αργότερα ο Leake μπόρεσε να εξετάσει τον χώρο.
Η περιγραφή του είναι από τις σημαντικότερες μαρτυρίες που διαθέτουμε για την κατάσταση των ερειπίων στις αρχές του 19ου αιώνα.
Γράφει ότι ολόκληρος ο λόφος του Finíki περιβαλλόταν από ελληνικά τείχη.
Στο νοτιοανατολικό άκρο εντόπισε την ακρόπολη, περίπου 200 γιάρδες σε μήκος.
Τμήματα των τειχών, σύμφωνα με τη μέτρησή του, στέκονταν ακόμη σε ύψος περίπου 12 έως 20 ποδιών.
Σε ένα σημείο παρατήρησε έναν τεράστιο λίθο περίπου οκτώ επί έξι πόδια.
Δεν κοιτούσε απλώς πέτρες.
Προσπαθούσε να διαβάσει τον τρόπο κατασκευής των τειχών, να ταξινομήσει την τοιχοποιία και να καταλάβει τις διαφορετικές περιόδους του μνημείου.
Αυτή είναι η μεγάλη διαφορά του Leake από έναν συνηθισμένο περιηγητή.
Σκέφτεται ως τοπογράφος.
Το μεγάλο θέατρο που κοίταζε προς Κέρκυρα και Αγίους Σαράντα
Ο Leake παρατήρησε επίσης τη θέση ενός πολύ μεγάλου θεάτρου περίπου στη μέση της πλαγιάς.
Σήμερα αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον επειδή καταγράφει και τον προσανατολισμό του.
Το θέατρο, λέει, κοίταζε προς:
τους Αγίους Σαράντα και την Κέρκυρα.
Φανταστείτε αυτή την εικόνα πριν από δύο αιώνες.
Χωρίς σύγχρονους δρόμους.
Χωρίς πολυκατοικίες.
Χωρίς τη σημερινή γεωργική διαμόρφωση του κάμπου.
Ένας Ευρωπαίος τοπογράφος βρίσκεται πάνω στον λόφο, βλέπει τα απομεινάρια ενός τεράστιου θεάτρου και πίσω από αυτό ανοίγεται ο ορίζοντας μέχρι τη θάλασσα και την Κέρκυρα.
Ήταν σαν να ξαναζωντάνευε μπροστά του η πόλη που γνώριζε από τον Πολύβιο.
Ο Leake βλέπει πολλές Φοινίκες μέσα στην ίδια Φοινίκη
Ο Leake δεν παρατήρησε μόνο ελληνιστικά κατάλοιπα.
Ανάμεσα στην ακρόπολη και το θέατρο εντόπισε κατασκευή την οποία θεώρησε ρωμαϊκή, με στρώσεις κεραμικών και διαφορετική τεχνική τοιχοποιίας.
Παρατήρησε επίσης νεότερα ερείπια και συμπέρανε ότι η Φοινίκη εξακολουθούσε να κατοικείται και σε πολύ μεταγενέστερες περιόδους.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Για εκείνον ο λόφος ήταν ένα στρωματογραφικό βιβλίο:
ελληνιστική Φοινίκη,
ρωμαϊκή Φοινίκη,
ύστερη αρχαιότητα,
και μεταγενέστερη κατοίκηση.
Κάθε εποχή είχε αφήσει κάτι πάνω στην προηγούμενη.
Και μετά εμφανίζεται ο François Pouqueville
Ο Γάλλος François Pouqueville (1770–1838) προσέγγισε την Ήπειρο διαφορετικά.
Γιατρός, διπλωμάτης, συγγραφέας και μεγάλος ταξιδιωτικός χρονικογράφος, αφιέρωσε τεράστιο μέρος του έργου του στη γεωγραφία, την αρχαιολογία, τους πληθυσμούς και την ιστορία της Ηπείρου.
Το Voyage dans la Grèce του 1820 περιλαμβάνει ολόκληρα τμήματα για την αρχαία και τη σύγχρονη Ήπειρο.
Και η ιστορία του για τη Φοινίκη ξεκινά σχεδόν κινηματογραφικά.
Μια χαλαζόπτωση, μια καλύβα και ένας αρχαίος λόφος
Στην αφήγησή του ο Pouqueville γράφει ότι τον Δεκέμβριο του 1807, κοντά στον ποταμό Pistritza —τη σημερινή Bistricë— αναγκάστηκε εξαιτίας μιας χαλαζόπτωσης να αναζητήσει καταφύγιο σε καλύβα βοσκού.
Από εκεί παρατήρησε σημαντικά κατάλοιπα τειχών.
Ρώτησε τον άνθρωπο που τον φιλοξενούσε.
Και η απάντηση έχει ίσως μεγαλύτερη αξία από ολόκληρη την ευρωπαϊκή «ανακάλυψη»:
ο ντόπιος αποκαλούσε τον τόπο Pheniki και τον θεωρούσε κάστρο των παλιών Ελλήνων.
Αυτό μας υπενθυμίζει κάτι πολύ σημαντικό.
Ο Pouqueville δεν «ανακάλυψε» μια πόλη που ήταν άγνωστη στους κατοίκους.
Ο τόπος είχε ήδη όνομα.
Η τοπική μνήμη είχε διατηρήσει σχεδόν ανέπαφο το αρχαίο τοπωνύμιο.
Η πραγματική συμβολή του περιηγητή ήταν ότι συνέδεσε αυτή την τοπική ονομασία με τις αρχαίες γραπτές πηγές της ευρωπαϊκής λόγιας παράδοσης.
«Να λοιπόν η Φοινίκη του Στράβωνα»
Ο Pouqueville συγκρίνει αμέσως αυτό που βλέπει με τον Στράβωνα.
Η θέση, γράφει, συμφωνεί με την αρχαία περιγραφή που τοποθετούσε τη Φοινίκη πάνω από και όχι μακριά από το Βουθρωτό.
Στη συνέχεια επικαλείται και τον Πολύβιο και τη γνωστή ιστορία της επίθεσης των Ιλλυριών.
Είναι σχεδόν η ίδια μέθοδος με εκείνη του Leake:
αρχαίο κείμενο + τοπωνύμιο + φυσική γεωγραφία + ερείπια = ταύτιση.
Όμως η αφήγηση του Pouqueville είναι περισσότερο περιγραφική και θεατρική.
Εκεί όπου ο Leake μετρά πέτρες, ο Pouqueville ζωγραφίζει το τοπίο.
Τι είδε ο Pouqueville πάνω και γύρω από τον λόφο
Ο Γάλλος περιηγητής περιγράφει μια πόλη που απλωνόταν γύρω από την υψωμένη ακρόπολη.
Αναφέρει κατάλοιπα τειχών, δημόσιων κτιρίων και ένα υδραγωγείο με πλίνθινες καμάρες.
Παρατήρησε επίσης κίονες με οκταγωνική διατομή, τους οποίους χαρακτήρισε ασυνήθιστους για όσα είχε δει στην Ελλάδα.
Εντόπισε ακόμη μεταγενέστερα αρχιτεκτονικά στοιχεία, τα οποία συνέδεσε με ύστερες εποχές.
Όπως και ο Leake, καταλάβαινε ότι ο χώρος δεν ανήκε σε μία μόνο ιστορική περίοδο.
Η Φοινίκη είχε ζήσει πολλές ζωές.
Η ιστορία των «60.000 κατοίκων»
Ο Pouqueville καταγράφει και μία πληροφορία που χρειάζεται μεγάλη προσοχή.
Οι μοναχοί του γειτονικού μοναστηριού του Αγίου Νικολάου τού ανέφεραν, επικαλούμενοι παλαιό χειρόγραφο για την Ήπειρο, ότι η Φοινίκη κάποτε είχε 60.000 κατοίκους.
Ο αριθμός είναι εντυπωσιακός.
Αλλά δεν πρέπει να τον παρουσιάσουμε σήμερα ως εξακριβωμένη απογραφή της αρχαίας πόλης.
Είναι μια παράδοση που καταγράφει ο Pouqueville, όχι ένα ασφαλές δημογραφικό δεδομένο.
Και αυτό από μόνο του έχει ενδιαφέρον.
Δείχνει πόσο μεγάλη θεωρούσαν οι άνθρωποι της περιοχής ότι υπήρξε κάποτε η πόλη.
Ποιος «βρήκε» πρώτος τη Φοινίκη;
Εδώ προκύπτει ένα πολύ ενδιαφέρον ιστορικό παράδοξο.
Ο Pouqueville γράφει για τη δική του ταύτιση τον Δεκέμβριο του 1807.
Ο Leake όμως είχε ήδη περάσει από την περιοχή από το 1804 και στις αρχές του επόμενου έτους είχε εξετάσει το Finíki, τα τείχη, την ακρόπολη και το θέατρο, ταυτίζοντάς το με τη Phoenice των αρχαίων πηγών.
Άρα θα ήταν λάθος σήμερα να πούμε απλώς ότι ένας από τους δύο «ανακάλυψε» τη Φοινίκη.
Πιο σωστά:
ο Leake και ο Pouqueville συμμετείχαν στην επανένταξη της Φοινίκης στον χάρτη της ευρωπαϊκής αρχαιολογικής και τοπογραφικής έρευνας.
Και ακόμη πιο σωστά:
οι ίδιοι οι κάτοικοι δεν είχαν χάσει ποτέ εντελώς το όνομα.
Το Finíki / Pheniki υπήρχε ακόμη.
Αυτό είναι ίσως το ωραιότερο κομμάτι της ιστορίας.
Δύο περιηγητές, δύο διαφορετικά βλέμματα
Αν βάλουμε δίπλα δίπλα τις περιγραφές τους, βλέπουμε δύο διαφορετικούς τρόπους παρατήρησης.
Ο Leake ενδιαφέρεται για τη μέτρηση.
Πόσο μεγάλο είναι το τείχος;
Τι είδους τοιχοποιία έχει;
Πού βρίσκεται η ακρόπολη;
Προς τα πού κοιτάζει το θέατρο;
Πώς συνδέεται η θέση με τον Πολύβιο;
Ο Pouqueville ενδιαφέρεται περισσότερο για τη μεγάλη εικόνα.
Το ποτάμι.
Τη γέφυρα.
Την πόλη μέσα στην πεδιάδα.
Το υδραγωγείο.
Τα μνημεία.
Τις αφηγήσεις των κατοίκων.
Το αρχαίο παρελθόν μέσα στο σύγχρονο τοπίο.
Και ακριβώς γι’ αυτό οι δύο μαρτυρίες συμπληρώνουν η μία την άλλη.
Ο Leake μάς αφήνει κάτι που σήμερα δύσκολα μπορούμε να ξαναδούμε
Υπάρχει μία λεπτομέρεια στην περιγραφή του που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή.
Όταν βρισκόταν στη θέση του αρχαίου θεάτρου, μπορούσε να προσδιορίσει ότι αυτό ήταν στραμμένο προς τους Αγίους Σαράντα και την Κέρκυρα.
Αυτό σημαίνει ότι μπορούμε σήμερα να πάρουμε drone, να ανέβουμε πάνω από το αρχαίο θέατρο και να επαναλάβουμε ουσιαστικά το βλέμμα του Leake μετά από περίπου 220 χρόνια.
Η κάμερα μπορεί να ξεκινήσει από τα τείχη.
Να περάσει πάνω από το θέατρο.
Να ανοίξει προς τον κάμπο.
Και στο βάθος:
Άγιοι Σαράντα – Κέρκυρα.
Με μία πρόταση στην οθόνη:
«Αυτή ακριβώς τη θέα περιέγραψε ο William Martin Leake στις αρχές του 19ου αιώνα.»
Και από τη Φοινίκη ο Pouqueville κοιτάζει ολόκληρο τον Βούρκο
Ο Pouqueville προσφέρει κάτι άλλο.
Συνδέει τη Φοινίκη με τον ποταμό Bistricë, τη γέφυρά της, τον κάμπο και στη συνέχεια τη διαδρομή προς το Βουθρωτό.
Στο ίδιο έργο ακολουθεί τον δρόμο προς Tchaoux, Lyco, Mahmoud-Bey, Neochorion και Buthrinto.
Έτσι η Φοινίκη δεν εμφανίζεται ως μεμονωμένο αρχαιολογικό σημείο.
Είναι η βόρεια πύλη ενός ολόκληρου ιστορικού τοπίου.
Από τον λόφο ξετυλίγεται μπροστά μας ο Βούρκος.
Το Τσαούσι.
Το Αλύκο.
Η Πλάκα.
Το Νεοχώρι.
Η λίμνη.
Και στο τέλος το Βουθρωτό.
Η Φοινίκη ήταν κάτι περισσότερο από μία πόλη
Όταν συνδυάζουμε τους αρχαίους συγγραφείς με τους περιηγητές, η εικόνα γίνεται πολύ πιο καθαρή.
Ο Πολύβιος μάς δείχνει τη δύναμη και τον πλούτο της.
Ο Στράβων μάς δίνει τη γεωγραφική θέση.
Ο Λίβιος μάς δείχνει τη διπλωματική και διεθνή σημασία της.
Ο Πτολεμαίος και τα οδοιπορικά διατηρούν τη θέση της στον γεωγραφικό χάρτη της αρχαιότητας.
Ο Leake καταγράφει με σχεδόν αρχαιολογική ακρίβεια όσα σώζονταν στις αρχές του 19ου αιώνα.
Και ο Pouqueville συνδέει τα ερείπια με το τοπίο, τα ποτάμια και την τοπική μνήμη.
Δύο χιλιάδες χρόνια ιστορίας συγκλίνουν στον ίδιο λόφο.
Και υπάρχει ένα ακόμη ισχυρότερο στοιχείο: το όνομα δεν χάθηκε
Αυτό ίσως αξίζει περισσότερο από όλα.
Φοινίκη → Phoenice → Pheniki → Finíki → Φοινίκη.
Αυτοκρατορίες άλλαξαν.
Οι πολιτικές εξουσίες άλλαξαν.
Η γλώσσα της διοίκησης άλλαξε πολλές φορές.
Η αρχαία πόλη εγκαταλείφθηκε.
Κτίρια γκρεμίστηκαν.
Τείχη χρησιμοποιήθηκαν ξανά.
Το τοπίο του Βούρκου άλλαξε.
Και παρ’ όλα αυτά, όταν οι Ευρωπαίοι περιηγητές έφτασαν εδώ στις αρχές του 19ου αιώνα, οι άνθρωποι που ζούσαν στον τόπο εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούν ένα όνομα που οδηγούσε κατευθείαν στην αρχαία:
Φοινίκη.
Δεν χρειάστηκε να εφεύρουν το όνομα οι αρχαιολόγοι.
Το όνομα είχε επιβιώσει στον ίδιο τον τόπο.
Ένα εκπληκτικό ιστορικό βίντεο μπορεί να ξεκινήσει ακριβώς εδώ
Το συγκεκριμένο θέμα προσφέρεται ιδανικά και για συνέχεια με drone.
Η πρώτη εικόνα:
η σημερινή Φοινίκη από πολύ ψηλά.
Στην οθόνη εμφανίζεται:
«ΦΟΙΝΙΚΗ»
και από κάτω:
«Μια πόλη που περιγράφουν οι πηγές εδώ και 2.000 χρόνια»
Η κάμερα πλησιάζει τα τείχη.
Ακούγεται ο Πολύβιος:
«η πλουσιότερη πόλη της Ηπείρου»
Στη συνέχεια το θέατρο.
Η κάμερα στρέφεται προς Αγίους Σαράντα και Κέρκυρα.
William Martin Leake – 1805.
Ύστερα περνά προς τον κάμπο και την Bistricë.
François Pouqueville – 1807.
Και στο τέλος η κάμερα ανεβαίνει ξανά ψηλά.
Ολόκληρος ο Βούρκος απλώνεται από κάτω.
Με μία μόνο φράση:
«Οι αυτοκρατορίες πέρασαν. Το όνομα έμεινε.»
Δεν πρέπει όμως να διαβάζουμε τους περιηγητές σαν αλάνθαστους μάρτυρες
Υπάρχει και μία απαραίτητη επιστημονική προειδοποίηση.
Ούτε ο Leake ούτε ο Pouqueville ήταν σύγχρονοι αρχαιολόγοι.
Οι ερμηνείες τους βασίζονταν στις γνώσεις και στις θεωρίες της εποχής τους.
Ορισμένες χρονολογήσεις, ταυτίσεις και εκτιμήσεις τους μπορούν σήμερα να διορθωθούν από τη σύγχρονη αρχαιολογία.
Αυτό δεν μειώνει την αξία τους.
Αντίθετα.
Η τεράστια αξία τους βρίσκεται στο γεγονός ότι είδαν τον χώρο πριν από περισσότερο από δύο αιώνες.
Πριν από σύγχρονες οικοδομές.
Πριν από μεγάλες επεμβάσεις στον κάμπο.
Πριν από τις σημερινές ανασκαφές.
Και κατέγραψαν πράγματα που σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν πλέον αλλάξει ή χαθεί.
Η μεγάλη εικόνα
Ίσως τελικά το μεγαλύτερο λάθος που κάνουμε όταν μιλάμε για τη Φοινίκη είναι ότι τη βλέπουμε απλώς ως «έναν αρχαιολογικό χώρο».
Οι αρχαίες πηγές και οι περιηγητές μάς λένε κάτι πολύ διαφορετικό.
Η Φοινίκη υπήρξε:
ισχυρή πόλη της Χαονίας,
κέντρο του ηπειρωτικού κόσμου,
στόχος μιας μεγάλης ιλλυρικής επιδρομής,
τόπος διεθνών διαπραγματεύσεων,
σημείο αναφοράς στον δρόμο προς το Βουθρωτό,
πόλη που έζησε στην ελληνιστική, ρωμαϊκή και μεταγενέστερη εποχή,
και τελικά ένα από τα μεγάλα προβλήματα που προσπάθησαν να λύσουν οι Ευρωπαίοι τοπογράφοι του 19ου αιώνα.
Και το εντυπωσιακό είναι ότι η λύση βρισκόταν ακριβώς εκεί όπου έδειχνε η τοπική μνήμη.
Στον λόφο της Φοινίκης.
Επίλογος
Πριν από περισσότερο από 2.200 χρόνια ο Πολύβιος έγραφε για μια πόλη τόσο πλούσια ώστε τα λάφυρά της εντυπωσίασαν τη βασίλισσα Τεύτα.
Το 205 π.Χ. στη Φοινίκη διαπραγματεύονταν Ρωμαίοι, Μακεδόνες και Ηπειρώτες για το τέλος ενός πολέμου.
Ο Στράβων την τοποθέτησε κοντά στο Βουθρωτό.
Αιώνες αργότερα ο Leake ανέβηκε στον λόφο και μέτρησε τα αρχαία τείχη, την ακρόπολη και το θέατρο.
Και ο Pouqueville, βρίσκοντας καταφύγιο από μια χαλαζόπτωση, ρώτησε έναν ντόπιο βοσκό πώς λεγόταν ο τόπος με τα αρχαία ερείπια.
Η απάντηση ήταν σχεδόν ίδια με εκείνη που θα δίναμε σήμερα:
Φοινίκη.
Ίσως αυτή να είναι τελικά η μεγαλύτερη ιστορία της πόλης.
Όχι μόνο ότι υπήρξε μεγάλη.
Αλλά ότι, μέσα από περισσότερους από δύο χιλιάδες χρόνους αλλαγών, το όνομά της κατάφερε να φτάσει μέχρι εμάς.
Πηγές της έρευνας
Για το άρθρο χρησιμοποιήθηκαν οι αρχαίες μαρτυρίες του Πολυβίου, του Στράβωνα και του Τίτου Λιβίου, καθώς και οι καταγραφές των William Martin Leake, Travels in Northern Greece και François Pouqueville, Voyage dans la Grèce. Για την ταύτιση και τη μεταγενέστερη ιστορία της θέσης ελέγχθηκαν επίσης η επιστημονική βάση της Tabula Peutingeriana και αρχαιολογικές/ιστορικές καταγραφές της αρχαίας Φοινίκης.
Διαβάστε επίσης: Ο παλιός δρόμος Φοινίκη – Τσαούσι – Αλύκο – Βουθρωτό: Στα ίχνη του Pouqueville μέσα στον βαλτώδη Βούρκο
