Εδω μπορείς να το ακούσεις αντί να το διαβάσεις.
O παλιός δρόμος Φοινίκη Τσαούσι Αλύκο Βουθρωτό.
Σήμερα η διαδρομή από τη Φοινίκη προς το Τσαούσι, το Αλύκο, την Πλάκα, το Νεοχώρι και το Βουθρωτό μπορεί να γίνει με αυτοκίνητο, πάνω σε δρόμους, γέφυρες και έναν κάμπο που έχει μεταμορφωθεί από αποστραγγιστικά έργα.
Πριν από περίπου δύο αιώνες όμως η εικόνα ήταν εντελώς διαφορετική.
Ο Γάλλος περιηγητής François Charles Hugues Laurent Pouqueville, στο πρώτο τόμο του Voyage dans la Grèce του 1820, μας άφησε μια εξαιρετικά λεπτομερή περιγραφή μιας πορείας που ξεκινούσε από τη Φοινίκη και κατέβαινε νοτιότερα μέσα στον κάμπο του Βούρκου, περνώντας από οικισμούς, υγροτόπους, γέφυρες και λιθόστρωτα αναχώματα μέχρι το Βουθρωτό.
Και μέσα στη διαδρομή αυτή εμφανίζονται ονόματα που δύσκολα περνούν απαρατήρητα:
Phéniki.
Tchaoux.
Lyco.
Mahmoud-Bey.
Neochorion.
Buthrinto.
Όταν τα βάλουμε πάνω στον σημερινό χάρτη, αρχίζει να ξεπροβάλλει κάτι πραγματικά εντυπωσιακό:
ένας δρόμος του 19ου αιώνα μέσα από τα δικά μας χωριά.
Πρώτα μία σημαντική διευκρίνιση: δεν γνωρίζουμε ακόμη κάθε μέτρο του παλιού δρόμου
Ο τίτλος «παλιός δρόμος Φοινίκη – Τσαούσι – Αλύκο – Βουθρωτό» δεν σημαίνει ότι έχουμε ήδη εντοπίσει πάνω στο έδαφος μία συνεχόμενη αρχαία ή οθωμανική οδό που σώζεται ακριβώς όπως την περπάτησε ο Pouqueville.
Αυτό που έχουμε είναι κάτι διαφορετικό — και ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Έχουμε την περιγραφή του ίδιου του ταξιδιώτη: τι είδε, προς ποια κατεύθυνση κινήθηκε, πόσο περίπου προχώρησε, ποια χωριά συνάντησε, πότε κατέβηκε στην πεδιάδα, πού βρήκε λιθόστρωτο δρόμο, πού υπήρχαν έλη και από ποια σημεία πέρασε πριν φτάσει στο Βουθρωτό.
Άρα αυτό που μπορούμε να επιχειρήσουμε είναι μια ιστορική ανασύνθεση της διαδρομής, όχι να ισχυριστούμε ότι κάθε σημερινό τμήμα δρόμου είναι το ίδιο που υπήρχε το 1820.
Η αφετηρία: η γέφυρα της Φοινίκης
Η περιγραφή του Pouqueville γίνεται εξαιρετικά συγκεκριμένη στην περιοχή της Φοινίκης.
Ο περιηγητής μιλά για τον ποταμό που ονομάζει Pistritza, δηλαδή τη σημερινή Μπίστριτσα / Bistricë, και αναφέρει τη γέφυρα της Phéniki.
Ο ίδιος περιγράφει μάλιστα την κεντρική καμάρα της γέφυρας ως παρόμοια με γοτθική πύλη. Από εκεί αρχίζει ουσιαστικά το κομμάτι της διαδρομής που μας ενδιαφέρει.
Πρέπει να προσέξουμε κάτι:
η πορεία δεν ξεκινά από την κορυφή της αρχαίας Φοινίκης.
Ξεκινά από τη γέφυρα στον κάμπο, κάτω από το ύψωμα.
Αυτό είναι σημαντικό αν στο μέλλον θελήσουμε να αναζητήσουμε στο έδαφος την πραγματική χάραξη.
Από τη Φοινίκη προς το Τσαούσι
Ο Pouqueville γράφει ότι περίπου ένα τέταρτο της λεύγας μετά τη γέφυρα άφηνε στα δεξιά του ένα ερειπωμένο καραβανσεράι.
Στη συνέχεια, ύστερα από ακόμη τρία τέταρτα της λεύγας και κινούμενος προς νότο-νοτιοδυτικά, έφθανε στους χαμηλούς λόφους ενός χωριού που ονομάζει Alepou.
Και εκεί βρίσκεται η φράση που έχει ιδιαίτερη σημασία για το Τσαούσι:
«les deux premiers groupes sont appelés Tchaoux»
Δηλαδή:
οι δύο πρώτες ομάδες ονομάζονται Tchaoux.
Η σημερινή επίσημη ονομασία του χωριού είναι Çaush, ενώ ο Δήμος Φοινικαίων το καταγράφει μαζί με το Aliko και το Neohor στην ίδια διοικητική ενότητα.
Η ομοιότητα:
Tchaoux → Çaush → Τσαούσι
είναι εξαιρετικά ισχυρή.
Όμως εδώ πρέπει να κρατήσουμε την ίδια προσοχή που είχαμε και στις προηγούμενες έρευνες: ο Pouqueville παρουσιάζει το Tchaoux ως δύο πρώτες ομάδες του Alepou. Άρα η ακριβής σχέση ανάμεσα στο Alepou, το ιστορικό Tchaoux και το σημερινό χωριό χρειάζεται ακόμη χαρτογραφική διερεύνηση.
Πόσο μακριά ήταν η Φοινίκη από το Tchaoux;
Η περιγραφή του Pouqueville μάς δίνει συνολικά περίπου μία λεύγα από τη γέφυρα της Φοινίκης μέχρι τους λόφους του Alepou/Tchaoux.
Δεν πρέπει να μετατρέψουμε τη λεύγα μηχανικά σε ένα απολύτως συγκεκριμένο σημερινό αριθμό χιλιομέτρων, επειδή η μονάδα δεν ήταν παντού σταθερή.
Έχει όμως ενδιαφέρον ότι τα σημερινά γεωγραφικά σημεία Finiq και Çaush απέχουν σε ευθεία περίπου τέσσερα χιλιόμετρα.
Δεν αποτελεί αυτό από μόνο του απόδειξη της ακριβούς χάραξης. Αποτελεί όμως ένα ακόμη κομμάτι που ταιριάζει στο παζλ.
Από το Tchaoux στο Lyco – το πιο εντυπωσιακό τμήμα
Εδώ η αφήγηση γίνεται ακόμη πιο σημαντική.
Ο Pouqueville λέει ότι από το Alepou/Tchaoux προχωρά άλλα τρία τέταρτα της λεύγας.
Κατεβαίνει ξανά στην πεδιάδα.
Και τότε ακολουθεί έναν λιθόστρωτο δρόμο ανάμεσα σε επικίνδυνες λιμνοθάλασσες.
Μετά από αυτό το πέρασμα ανεβαίνει σε ένα χωριό που ονομάζει Lyco.
Το Lyco ήταν χτισμένο, σύμφωνα με τον ίδιο, πάνω σε έναν χαμηλό σκοτεινό λόφο.
Και εδώ βρίσκεται το σημείο όπου η ιστορική αφήγηση αρχίζει πραγματικά να συναντά τη σημερινή γεωγραφία του Αλύκου.
Ήταν το Lyco το σημερινό Αλύκο;
Η πιθανότητα είναι ισχυρή.
Όχι μόνο λόγω της ομοιότητας:
Lyco → Αλύκο
αλλά επειδή τοποθετείται ακριβώς μετά το Tchaoux και μέσα σε ένα βαλτώδες τοπίο που ταιριάζει στον κάμπο της περιοχής.
Σήμερα το Çaush και το Aliko βρίσκονται πολύ κοντά μεταξύ τους.
Η μικρότερη σημερινή απόσταση σε σχέση με την απόσταση που δίνει ο Pouqueville δεν είναι αναγκαστικά πρόβλημα.
Ο παλιός δρόμος δεν ακολουθούσε ευθεία, κατέβαινε στην πεδιάδα, περνούσε πάνω σε αναχώματα και απέφευγε νερά και βάλτους.
Επιπλέον, δεν γνωρίζουμε αν το σημείο που ο περιηγητής αποκαλούσε Tchaoux ταυτίζεται ακριβώς με το σημερινό κέντρο του χωριού.
Το Lyco είχε 60 καλύβες
Ο Pouqueville δεν σταματά στη γεωγραφία.
Για το Lyco δίνει και έναν σπάνιο αριθμό:
60 καλύβες ή απλές κατοικίες.
Δεν πρέπει φυσικά να μετατρέψουμε τις 60 καλύβες σε 60 οικογένειες ή σε συγκεκριμένο αριθμό κατοίκων.
Αλλά πρόκειται για μία πολύτιμη στιγμιαία εικόνα ενός οικισμού στις αρχές του 19ου αιώνα.
Και ίσως η σημαντικότερη λεπτομέρεια δεν είναι καν ο αριθμός.
Είναι ο δρόμος που οδηγούσε σε αυτόν.
Ένας κάμπος που δεν έμοιαζε καθόλου με τον σημερινό
Για να καταλάβουμε τη διαδρομή πρέπει να ξεχάσουμε για λίγο τη σημερινή εικόνα του Βούρκου.
Σήμερα βλέπουμε χωράφια, ευθείες τάφρους, αρδευτικά κανάλια, δρόμους, γέφυρες και μεγάλες γεωργικές εκτάσεις.
Ο Pouqueville έβλεπε κάτι άλλο.
Περιγράφει έλη, υγρά λιβάδια, ρυζοχώραφα, κουνούπια, καλαμιώνες και ασταθή νερά.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι το τοπίο αυτό έχει αλλάξει δραματικά. Στις δεκαετίες του 1960 και 1970 έγιναν μεγάλης κλίμακας επεμβάσεις, αποστραγγίσεις και εκτροπές και μεγάλο μέρος των παλιών βαλτωδών πεδιάδων μετατράπηκε σε γεωργική γη.
Αυτό σημαίνει κάτι καθοριστικό:
αν ψάξουμε σήμερα τον δρόμο του Pouqueville μόνο κοιτάζοντας το σημερινό νερό, πιθανότατα θα κάνουμε λάθος.
Πρέπει να ανακατασκευάσουμε και την παλιά υδρογραφία.
Ο λιθόστρωτος δρόμος δεν τελειώνει στο Αλύκο
Αφού φτάσει στο Lyco, ο Pouqueville κατεβαίνει και πάλι προς την πεδιάδα.
Και τότε κάνει μία ακόμη εξαιρετικά σημαντική παρατήρηση:
ακολουθεί για περίπου δύο μίλια έναν ακόμη λιθόστρωτο δρόμο, όμοιο με τον προηγούμενο.
Αλλά αυτή τη φορά ο δρόμος είχε καμάρες ή ανοίγματα για να περνά το νερό από κάτω.
Αυτό δεν μοιάζει με ένα απλό χωμάτινο μονοπάτι.
Μοιάζει με κατασκευασμένο ανάχωμα-οδό, σχεδιασμένο ειδικά ώστε να επιτρέπει τη μετακίνηση μέσα σε πλημμυρισμένη ή βαλτώδη πεδιάδα.
Και αυτό ίσως είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία για μελλοντική επιτόπια έρευνα.
Υπάρχει άραγε κάποιο τμήμα αυτού του αναχώματος που σώζεται ακόμη κάτω από σύγχρονους δρόμους ή χωράφια;
Από το Lyco προς το Mahmoud-Bey — τη σημερινή Πλάκα
Μετά το Lyco, που συνδέεται με το σημερινό Αλύκο, ο Pouqueville συνεχίζει μέσα στην πεδιάδα και αναφέρει ένα χωριό με την ονομασία Mahmoud-Bey.
Η ονομασία αυτή διατηρήθηκε στην τοπική προφορική παράδοση σε φωνητική μορφή ως «Μεμουσμπέη». Σύμφωνα με τη γνώση που έχει διασωθεί στους κατοίκους της περιοχής, το παλιό Mahmoud-Bey / Μεμουσμπέη ταυτίζεται με το σημερινό χωριό Πλάκα.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί μας δίνει ακόμη ένα σταθερό σημείο πάνω στη διαδρομή του περιηγητή:
Φοινίκη → Tchaoux / Τσαούσι → Lyco / Αλύκο → Mahmoud-Bey / Μεμουσμπέη / Πλάκα → Neochorion / Νεοχώρι → Βουθρωτό.
Η φωνητική μετατροπή ενός ξένου ή οθωμανικού τοπωνυμίου μέσα από δεκαετίες προφορικής χρήσης είναι απολύτως αναμενόμενη. Ένα όνομα που μεταδιδόταν κυρίως προφορικά μπορούσε να αποδοθεί από γενιά σε γενιά σύμφωνα με τους ήχους και το ιδίωμα της περιοχής.
Το στοιχείο αυτό κάνει την ανασύνθεση πολύ πιο ενδιαφέρουσα, επειδή πλέον δεν έχουμε μόνο τρία σημεία που φαίνεται να επιβιώνουν στον σημερινό χάρτη, αλλά τέσσερα διαδοχικά:
Τσαούσι – Αλύκο – Πλάκα – Νεοχώρι.
Και γεωγραφικά αυτό μπορεί να μας βοηθήσει πολύ περισσότερο να εντοπίσουμε πού ακριβώς βρισκόταν το παλιό λιθόστρωτο ανάχωμα και η γέφυρα που περιγράφει ο Pouqueville.
Προς το Mahmoud-Bey και τα «Λάσπες»
Μετά το Lyco, ο ταξιδιώτης περνά από μια μικρή εύφορη κοιλάδα και φτάνει ξανά σε ανάχωμα.
Το ακολουθεί περίπου τρία τέταρτα της ώρας μέχρι μία γέφυρα.
Στα δεξιά του βρίσκεται το χωριό Mahmoud-Bey, το οποίο ο Pouqueville τοποθετεί στην πλαγιά ενός λόφου κοντά στις εκβολές των ποταμών.
Η περιοχή της λίμνης εκεί ονομαζόταν:
Laspes — «Λάσπες» ή «Λάσπη».
Ο ίδιος συνδέει την ονομασία με τον λασπώδη χαρακτήρα της περιοχής και περιγράφει ψαρόβαρκες να μπαίνουν σε κανάλια ανάμεσα στους καλαμιώνες.
Η εικόνα είναι εντυπωσιακά ζωντανή:
ο ταξιδιώτης δεν κινείται σε έναν «κάμπο» όπως τον βλέπουμε σήμερα.
Κινείται πάνω σε στενές ασφαλείς λωρίδες ξηράς μέσα σε ένα υδάτινο τοπίο.
Και εδώ εμφανίζεται το Νεοχώρι
Από τη γέφυρα του Mahmoud-Bey ο Pouqueville σημειώνει ότι περίπου ένα μίλι προς τα δεξιά φαίνεται το Neochorion.
Η αντιστοίχιση με το σημερινό Νεοχώρι / Neohor είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.
Ο Pouqueville δεν μας λέει απλώς «υπάρχει ένα Neochorion».
Μας δίνει τη γέφυρα από την οποία φαίνεται, την απόσταση, την κατεύθυνση, τις γύρω κοιλάδες και τα βουνά της Κονίσπολης στο βάθος.
Αυτό κάνει τη μαρτυρία πολύ ισχυρότερη από μία απλή ομοιότητα ονόματος.
Από το Νεοχώρι προς έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο
Κάτω από το Neochorion, σύμφωνα με τον περιηγητή, το μονοπάτι στρέφεται προς νότο-νοτιοδυτικά.
Για περίπου μισή λεύγα κινείται μισό στην πεδιάδα και μισό μέσα στην κοίτη ενός χειμάρρου, ανάμεσα σε πυκνό δάσος.
Αυτό είναι μια ενδιαφέρουσα μετάβαση.
Η πρώτη φάση της διαδρομής ήταν:
νερό – έλη – αναχώματα – πεδιάδα.
Τώρα αρχίζει:
χειμαρρώδης κοιλάδα – δάσος – λόφοι.
Ο δρόμος πλησιάζει πλέον στο σύστημα του Βουθρωτού.
Kephalo-Vrisi, Armyros και το δάσος του Εξαμιλίου
Ο Pouqueville φτάνει σε ένα ρέμα που ονομάζει Képhalo-Vrisi, το οποίο κατέβαινε προς τη λίμνη.
Δίπλα του περιγράφει μια πηγή με την ονομασία Armyros.
Στη συνέχεια μπαίνει στο μεγάλο δάσος του Examili, όπου —όπως γράφει— κινούνταν ελάφια και αγριογούρουνα.
Ύστερα από περίπου μισή ώρα συναντά το χωριό Zara.
Η Zara είχε και πολιτική σημασία: ο Pouqueville αναφέρει ότι παλαιότερα αποτελούσε όριο ανάμεσα στα οθωμανικά εδάφη και τις βενετικές κτήσεις του Βουθρωτού.
Άρα ο ταξιδιώτης δεν περνούσε απλώς από διαφορετικό φυσικό τοπίο.
Περνούσε και από ένα παλιό πολιτικό σύνορο.
Και τελικά: Βουθρωτό
Μετά τη Zara ο περιηγητής περνά τον ποταμό Zarapoulo και αρχίζει να βλέπει ερείπια.
Στη συνέχεια διασχίζει ακόμη μία μεγάλη βαλτώδη περιοχή.
Και μετά από περίπου τρία τέταρτα της λεύγας φτάνει επιτέλους στη νέα οχύρωση του:
Buthrinto — Βουθρωτού.
Εκεί συναντά τον κόσμο της αρχαιότητας.
Το αρχαίο Βουθρωτό. Την ακρόπολη. Τα ρωμαϊκά και ελληνικά κατάλοιπα. Τη λίμνη. Το κανάλι. Και τα βενετικά οχυρά.
Το Βουθρωτό δεν εμφανίζεται λοιπόν σαν ένα απομονωμένο μνημείο.
Στην αφήγηση του Pouqueville είναι το τέλος μιας ολόκληρης χερσαίας διαδρομής μέσα στον Βούρκο.
Η διαδρομή σε μία γραμμή
Αν πάρουμε μόνο τα βασικά τοπωνύμια από τον ίδιο τον Pouqueville και τα σημερινά σημεία που μπορούμε να συσχετίσουμε, η διαδρομή που μας ενδιαφέρει συνοψίζεται ως:
Φοινίκη → Tchaoux / Τσαούσι → Lyco / Αλύκο → Mahmoud-Bey / Μεμουσμπέη / Πλάκα → Neochorion / Νεοχώρι → Βουθρωτό.
Και αυτή είναι ίσως η πιο καθαρή μέχρι σήμερα γραπτή περιγραφή ενός παλιού άξονα που διέσχιζε τον κάμπο μας.
Γιατί σήμερα ο δρόμος δεν φαίνεται εύκολα
Υπάρχει ένας πολύ απλός λόγος.
Αλλάξαμε τον κάμπο.
Η σημερινή εικόνα του Βούρκου είναι αποτέλεσμα τεράστιων υδραυλικών και γεωργικών παρεμβάσεων.
Κατά τον 20ό αιώνα δημιουργήθηκαν αποστραγγιστικά δίκτυα και μεταβλήθηκαν σημαντικά τα νερά της περιοχής. Η Bistrica και η Pavlla εκτράπηκαν από παλιότερες φυσικές διαδρομές και μεγάλες βαλτώδεις εκτάσεις μετατράπηκαν σε καλλιεργήσιμη γη.
Άρα η σημερινή δορυφορική εικόνα δεν είναι ο χάρτης που έβλεπε ο Pouqueville.
Ίσως όμως κάτι από τον παλιό δρόμο υπάρχει ακόμη
Αυτό είναι το σημείο όπου η ιστορική έρευνα μπορεί να γίνει επιτόπια.
Ο Pouqueville μάς δίνει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά:
λιθόστρωτο δρόμο, αναχώματα, καμάρες απορροής νερού, γέφυρες, κατεύθυνση, χρονικές αποστάσεις και γειτονικά χωριά.
Αν αυτά συνδυαστούν με παλιούς στρατιωτικούς χάρτες, αεροφωτογραφίες πριν από τις μεγάλες αποστραγγίσεις, σύγχρονο δορυφορικό χάρτη, κτηματολογικούς χάρτες και επιτόπια έρευνα, ίσως μπορέσουμε να πλησιάσουμε πολύ περισσότερο στην πραγματική χάραξη.
Το drone μπορεί να δείξει όσα δεν φαίνονται από το έδαφος
Και εδώ βρίσκεται ίσως η καλύτερη συνέχεια αυτής της έρευνας.
Αυτό το άρθρο μπορεί να μετατραπεί σε ένα ιστορικό ντοκιμαντέρ με drone.
Όχι απλώς ένα ωραίο βίντεο του κάμπου.
Μια πραγματική αναπαράσταση της διαδρομής.
Πρώτο πλάνο – Φοινίκη
Drone πάνω από τον λόφο της αρχαίας Φοινίκης.
Στη συνέχεια χαμηλώνει προς την πεδιάδα και προς τη θέση της παλιάς γέφυρας.
Στην οθόνη:
«Phéniki – 1820»
Δεύτερο πλάνο – προς Tchaoux
Το drone ακολουθεί τη γενική νότια-νοτιοδυτική κατεύθυνση.
Φτάνει στο Τσαούσι.
Εμφανίζεται πάνω στην εικόνα η αυθεντική γραφή:
Tchaoux
και από κάτω:
«οι δύο πρώτες ομάδες του Alepou»
Τρίτο πλάνο – Τσαούσι προς Αλύκο
Εδώ βρίσκεται το δυνατότερο οπτικό κομμάτι.
Το drone σηκώνεται αρκετά ψηλά ώστε να φανούν τα χωράφια, τα κανάλια, τα χαμηλά σημεία, οι γέφυρες και η μορφολογία του κάμπου.
Πάνω στην εικόνα μπορούμε να εμφανίσουμε:
«1820: λιθόστρωτος δρόμος ανάμεσα σε επικίνδυνες λιμνοθάλασσες»
Και μετά:
Lyco – 60 καλύβες.
Τέταρτο πλάνο – Αλύκο προς Πλάκα
Η διαδρομή συνεχίζει προς το παλιό Mahmoud-Bey.
Στην οθόνη μπορεί να εμφανιστεί διαδοχικά:
Mahmoud-Bey → Μεμουσμπέη → Πλάκα
Έτσι ο θεατής βλέπει πώς ένα τοπωνύμιο του 19ου αιώνα επιβιώνει μέσα από την προφορική παράδοση και συνδέεται με τη σημερινή γεωγραφία.
Πέμπτο πλάνο – Πλάκα και Νεοχώρι
Από ψηλά φαίνεται πολύ καθαρότερα η ακολουθία των οικισμών.
Εκεί μπορούμε να βάλουμε την αναφορά του Pouqueville:
Neochorion
και να δείξουμε ότι το ίδιο τοπωνύμιο επιβιώνει μέχρι σήμερα ως Neohor / Νεοχώρι.
Έκτο πλάνο – ο παλιός υγρότοπος
Εδώ δεν χρειάζεται να προσποιηθούμε ότι γνωρίζουμε ακριβώς τη χάραξη.
Μπορούμε να δείξουμε τον σημερινό κάμπο και με γραφικά να επαναφέρουμε τις παλιές ροές των ποταμών, τις λίμνες, τους βάλτους και τα αναχώματα.
Έτσι ο θεατής θα καταλάβει γιατί ένας δρόμος που σήμερα φαίνεται εύκολος, πριν από δύο αιώνες ήταν τεχνικό πέρασμα μέσα στο νερό.
Τελευταίο πλάνο – Βουθρωτό
Η κάμερα ακολουθεί το τοπίο προς νότο και καταλήγει στο Βουθρωτό.
Εκεί η αφήγηση κλείνει με τις λέξεις:
Phéniki → Tchaoux → Lyco → Mahmoud-Bey → Neochorion → Buthrinto
Και από κάτω:
«Ένας δρόμος δύο αιώνων μέσα από τον Βούρκο»
Αυτό μπορεί να γίνει ένα από τα πιο δυνατά ιστορικά βίντεο της σειράς.
Γιατί ο θεατής δεν θα ακούει απλώς μια ιστορία.
Θα ταξιδεύει πάνω στην ίδια γεωγραφία.
Τι πρέπει να ερευνήσουμε στη συνέχεια
Η επόμενη φάση δεν πρέπει να είναι να βγάλουμε βιαστικά μία γραμμή πάνω στο Google Maps και να πούμε «αυτός ήταν ο δρόμος».
Χρειάζεται πρώτα να απαντήσουμε:
Πού ακριβώς βρισκόταν η γέφυρα της Phéniki που χρησιμοποιεί ως αφετηρία ο Pouqueville;
Πού ήταν το ερειπωμένο καραβανσεράι;
Τι ακριβώς εννοούσε ως Alepou;
Σε ποιο ακριβώς σημείο άρχιζαν οι δύο ομάδες Tchaoux;
Πού περνούσε η πρώτη λιθόστρωτη οδός προς το Lyco;
Υπάρχουν σήμερα ίχνη από το δεύτερο λιθόστρωτο ανάχωμα με τις καμάρες;
Πού ακριβώς βρισκόταν η παλιά θέση του Mahmoud-Bey / Μεμουσμπέη σε σχέση με τη σημερινή Πλάκα;
Ποια σημερινά κανάλια ακολουθούν ή τέμνουν τις παλιές κοίτες;
Και ποια από τα σημεία αυτά φαίνονται ακόμη σε αεροφωτογραφίες πριν από τις αποστραγγίσεις του 20ού αιώνα;
Εάν βρούμε αυτά τα στοιχεία, τότε δεν θα έχουμε απλώς ένα άρθρο.
Θα έχουμε τη βάση για έναν πραγματικό ιστορικό χάρτη του Βούρκου του 19ου αιώνα.
Επίλογος
Πριν από περίπου διακόσια χρόνια, ένας ταξιδιώτης κατέβηκε από τη γέφυρα της Φοινίκης και κινήθηκε προς νότο.
Πέρασε ένα ερειπωμένο καραβανσεράι.
Έφτασε στις ομάδες που αποκαλούσαν Tchaoux.
Κατέβηκε ξανά στην πεδιάδα.
Περπάτησε πάνω σε λιθόστρωτο δρόμο ανάμεσα σε βάλτους.
Ανέβηκε στο Lyco.
Ξανακατέβηκε πάνω σε άλλο λιθόστρωτο ανάχωμα με ανοίγματα για το νερό.
Πέρασε από το Mahmoud-Bey, το όνομα που η τοπική μνήμη διέσωσε ως Μεμουσμπέη και συνδέει με τη σημερινή Πλάκα.
Πέρασε γέφυρες, καλαμιώνες και λάσπες.
Είδε το Neochorion.
Μπήκε σε δάση.
Πέρασε από ένα παλιό σύνορο.
Και τελικά έφτασε στο Buthrinto.
Σήμερα τα περισσότερα από αυτά τα ονόματα εξακολουθούν να βρίσκονται πάνω στον χάρτη.
Φοινίκη.
Τσαούσι.
Αλύκο.
Πλάκα.
Νεοχώρι.
Βουθρωτό.
Το τοπίο άλλαξε.
Τα ποτάμια άλλαξαν.
Οι βάλτοι αποστραγγίστηκαν.
Οι δρόμοι έγιναν άσφαλτος.
Αλλά η γεωγραφική ακολουθία παραμένει εκεί.
Και ίσως, κάτω από έναν σημερινό δρόμο, δίπλα σε ένα κανάλι ή κάτω από ένα χωράφι, να βρίσκεται ακόμη ένα κομμάτι από εκείνη τη λιθόστρωτη οδό που είδε ο Pouqueville πριν από δύο αιώνες.
Αυτό είναι το επόμενο κομμάτι που αξίζει να ψάξουμε.
Πηγές της έρευνας
François Charles Hugues Laurent Pouqueville, Voyage dans la Grèce, τόμος Α΄, Παρίσι 1820. Το βιβλίο είναι διαθέσιμο ψηφιακά στο Google Books και στο Internet Archive.
Voyage dans la Grèce – Google Books
Voyage dans la Grèce – Internet Archive
Butrint Project – Πανεπιστήμιο της Bologna. Η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα τεκμηριώνει τη μεγάλη αλλαγή του υδρολογικού τοπίου, τις αποστραγγίσεις και τις εκτροπές των ποταμών κατά τον 20ό αιώνα.
Butrint Atlas – ιστορία και τοπίο του Βουθρωτού
Δήμος Φοινικαίων. Η σημερινή διοικητική καταγραφή επιβεβαιώνει τα χωριά Finiq, Çaush, Aliko και Neohor και τη μεταξύ τους σύγχρονη γεωγραφική συνέχεια.
Διαβάστε επίσης:
Τσαούσι, Αλύκο και Νεοχώρι σε τρεις πηγές του 19ου αιώνα: Pouqueville, Leake και Αραβαντινός
Ο Βούρκος το 1856: Τι κατέγραψε ο Παναγιώτης Αραβαντινός για τα χωριά μας
