Βαγκαλιάτι – Ευαγγελάτες: Ο ελληνιστικός πύργος που έλεγχε την πύλη προς το Βουθρωτό και τα μυστικά της Ντόμπρας

Βαγκαλιάτι Ευαγγελάτες αρχαίος πύργος

Αν κάποιος περάσει σήμερα από το Βαγκαλιάτι, δύσκολα μπορεί να φανταστεί ότι στα βουνά ακριβώς πάνω από το χωριό υπήρχε κάποτε ένα από τα σημαντικότερα σημεία παρατήρησης της αρχαίας Χαονίας.

Και ακόμη δυσκολότερα θα φανταζόταν ότι λίγα λεπτά πιο πέρα, στην περιοχή της Ντόμπρας, οι αρχαιολόγοι ερευνούν σήμερα έναν χώρο όπου έχουν βρεθεί μνημειακά ελληνιστικά γλυπτά, κτίρια, ταφές, χρυσά αντικείμενα και κατάλοιπα που καλύπτουν αιώνες ιστορίας.

Το Βαγκαλιάτι δεν είναι λοιπόν απλώς ένα χωριό δίπλα στον δρόμο προς το Βουθρωτό.

Βρίσκεται μέσα σε ένα αρχαίο τοπίο που συνέδεε:

Φοινίκη.

Κοιλάδα του Παύλα.

Μπογάζι.

Ντόμπρα.

Βουθρωτό.

Ιόνιο.

Και πάνω από αυτό το τοπίο υψωνόταν ένας πύργος.

Ένας πύργος από τον οποίο μπορούσες να βλέπεις ταυτόχρονα προς τη Φοινίκη, το Βουθρωτό, τους Αγίους Σαράντα, το Ιόνιο και την Κέρκυρα.

Βαγκαλιάτι ή Ευαγγελάτες;

Βαγκαλιάτι Ευαγγελάτες αρχαίος πύργος:

Ας ξεκινήσουμε πρώτα από το όνομα.

Η ονομασία «Ευαγγελάτες» δεν είναι απλώς κάτι που επιβιώνει στην τοπική προφορική μνήμη.

Σε επίσημο ελληνικό διοικητικό κατάλογο το σημερινό Vagalat καταγράφεται ρητά ως «Evaggelates or Vaggalati (Vagalat)», δηλαδή «Ευαγγελάτες ή Βαγγαλάτι».

Η ίδια καταγραφή το εντάσσει στην περιοχή της Λιβαδειάς μαζί με χωριά όπως Λιβαδειά, Γράσδανη, Σμίνετσι, Λαζάτες, Καλτσάτες και άλλα.

Ακόμη και πρόσφατη ακαδημαϊκή εργασία χρησιμοποιεί την ονομασία «Βαγγαλιάτι (Ευαγγελάτες)».

Άρα εδώ έχουμε μία ασφαλή βάση:

το όνομα «Ευαγγελάτες» είναι πράγματι ιστορικά χρησιμοποιούμενη ελληνική ονομασία του Βαγκαλιατίου.

Υπάρχει όμως και παλαιότερη αναφορά στους «Ευαγγελάτες»;

Εδώ πρέπει να είμαστε πιο προσεκτικοί.

Τοπική ιστοριογραφία αναφέρει ότι σε κατάστιχο της Μονής Αγελάστου της Άνω Λεσινίτσας, το οποίο τοποθετείται περίπου μεταξύ 1670 και 1692, το χωριό εμφανίζεται ως Ευαγγελάτες.

Η πληροφορία είναι ενδιαφέρουσα.

Όμως δεν έχουμε ελέγξει ψηφιοποιημένη την ίδια τη συγκεκριμένη σελίδα του πρωτογενούς καταστίχου ώστε να πούμε ότι το επαληθεύσαμε απευθείας.

Γι’ αυτό η σωστή διατύπωση είναι:

σύμφωνα με την τοπική ιστορική έρευνα, η ονομασία Ευαγγελάτες εμφανίζεται σε παλαιό μοναστηριακό κατάστιχο του 17ου αιώνα.

Υπάρχει μάλιστα ολόκληρο βιβλίο του π. Νικοδήμου Καρκασίνα με τίτλο «Ευαγγελάτες: πολιτιστική πρωτεύουσα της Ηπείρου», αφιερωμένο στο χωριό, την παράδοση και τα μνημεία του.

Και τότε υπάρχει και ένα ακόμη όνομα: Vangelata

Υπάρχει κάτι πολύ ενδιαφέρον στις αρχαιολογικές πηγές του 1913.

Ο Έλληνας αρχαιολόγος Δημήτριος Ευαγγελίδης, κατά τις έρευνες που πραγματοποίησε εκείνη την περίοδο στην Ήπειρο, αναφέρει ευρήματα κοντά στο χωριό Vangelata και οι σημερινοί ερευνητές διευκρινίζουν ρητά ότι πρόκειται για το σημερινό Vagalat.

Άρα βλέπουμε ήδη διαφορετικές γραπτές μορφές:

Ευαγγελάτες

Vangelata

Βαγγαλάτι

Βαγκαλιάτι

Vagalat

και αυτή η γλωσσική ιστορία αξίζει από μόνη της ξεχωριστή μελέτη.

Πάνω από το χωριό βρίσκεται το βουνό Μηλιά

Ο αρχαιολογικός χώρος του Βαγκαλιατίου βρίσκεται πάνω στο βουνό που οι διεθνείς δημοσιεύσεις αποδίδουν ως Mali i Mile.

Εκεί σχηματίζεται ένα από τα σημαντικότερα φυσικά περάσματα της περιοχής:

η χαράδρα του Μπογάζι.

Ο αρχαιολόγος Julian Bogdani περιγράφει το Μπογάζι ως ένα πραγματικό φαράγγι περίπου 1,7 χιλιομέτρων, σχηματισμένο ανάμεσα στο βουνό Μηλιά και το απέναντι ορεινό σύστημα.

Μέσα από αυτή τη χαράδρα περνά ο ποταμός Παύλα πριν ανοίξει προς την πεδιάδα του Μουρσιού και τελικά προς το Ιόνιο.

Για έναν αρχαίο στρατό, έμπορο ή ταξιδιώτη, αυτό δεν ήταν απλώς ένα όμορφο τοπίο.

Ήταν:

δρόμος.

πέρασμα.

πύλη.

Και κάποιος έπρεπε να την ελέγχει.

Στα 560 μέτρα βρίσκεται ένας ελληνιστικός πύργος

Το 2007 η αρχαιολογική ομάδα του προγράμματος SITARC πραγματοποίησε λεπτομερή νέα αποτύπωση της θέσης.

Σε υψόμετρο περίπου 560 μέτρων βρίσκεται ένας πύργος της ελληνιστικής περιόδου.

Οι διαστάσεις του είναι περίπου:

9,50 επί 6,55 μέτρα.

Οι τοίχοι του έχουν πάχος περίπου:

1,20 μέτρα.

Και το εντυπωσιακότερο:

το 2007 σωζόταν σε μέγιστο ύψος περίπου:

7,10 μέτρων.

Η είσοδος, στη νοτιοανατολική πλευρά, είχε πλάτος περίπου 1,55 μέτρο, ενώ στις άλλες τρεις πλευρές υπήρχαν στενές θυρίδες.

Άρα εδώ δεν έχουμε μερικές πέτρες στη σειρά.

Έχουμε μια πραγματική αρχαία κατασκευή που σώζεται σε σημαντικό ύψος.

Και από τον πύργο ξεκινούσε ένα τεράστιο διπλό τείχος

Από τη νοτιοδυτική πλευρά του πύργου ξεκινά μία ακόμη παράξενη κατασκευή.

Ένα τείχος με δύο παρειές που ανεβαίνει προς την κορυφή του βουνού.

Ο Bogdani το μέτρησε περίπου:

24 μέτρα σε μήκος

και περίπου:

6 μέτρα σε πάχος.

Η νεότερη έρευνα το αποδίδει γύρω στα 23 μέτρα.

Η κατασκευή του ίδιου του πύργου είναι προσεγμένη, με τραπεζοειδή ψευδοϊσόδομη τοιχοποιία και μεγάλους δουλεμένους λίθους.

Δεν φαίνεται λοιπόν να ήταν κάτι πρόχειρο.

Κάποιος επένδυσε σοβαρή εργασία και πόρους για να δημιουργήσει αυτό το σημείο.

Το ερώτημα είναι:

γιατί;

Η απάντηση βρίσκεται όταν σηκώσεις τα μάτια από τις πέτρες

Ο Bogdani γράφει ότι η λειτουργία του πύργου γίνεται πραγματικά κατανοητή μόνο όταν βρεθεί κανείς εκεί.

Μέσα από τον πύργο ανοίγεται τεράστια θέα προς:

βορρά — τη Φοινίκη,

και προς:

ανατολάς — ολόκληρη την κοιλάδα του Παύλα.

Αν ανέβει κανείς λίγα μέτρα πιο ψηλά, η εικόνα ανοίγει σχεδόν σε 360 μοίρες.

Προς νότο:

Μπογάζι.

Προς νοτιοδυτικά:

Τσούκα του Αετού.

Πιο πέρα:

Ιόνιο και Κέρκυρα.

Και προς βορρά και βορειοδυτικά:

Άγιοι Σαράντα και Βουθρωτό.

Αυτό είναι ίσως το πιο δυνατό στοιχείο ολόκληρου του άρθρου.

Ο αρχαιολόγος τον χαρακτηρίζει «φρυκτωρία»

Με βάση τη θέση και το τεράστιο οπτικό πεδίο, ο Bogdani κατέληξε ότι η βασική λειτουργία του δεν ήταν η άμεση άμυνα ενός οικισμού.

Τον χαρακτήρισε:

phryktorion — φρυκτωρία.

Δηλαδή πύργο παρατήρησης, που μπορούσε να ελέγχει οπτικά μια τεράστια περιοχή.

Ο ίδιος γράφει ουσιαστικά ότι ο πύργος είχε ευρύ οπτικό έλεγχο στα εδάφη:

του Βουθρωτού, της Φοινίκης και της κοιλάδας του Παύλα.

Η λέξη «φρυκτωρία» δημιουργεί εύκολα την εικόνα πυρσών που άναβαν τη νύχτα.

Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή.

Η δυνατότητα οπτικής επικοινωνίας είναι ξεκάθαρη.

Δεν έχουμε όμως μέχρι στιγμής ειδικό εύρημα που να αποδεικνύει ακριβώς ποια μορφή σηματοδότησης χρησιμοποιούσαν στον συγκεκριμένο πύργο.

Το Βαγκαλιάτι φαίνεται ότι έλεγχε το Μπογάζι

Η νεότερη αρχαιολογική βιβλιογραφία κάνει τη λειτουργία της θέσης ακόμη πιο ξεκάθαρη.

Η χαράδρα του Μπογάζι ήταν ένας από τους βασικούς φυσικούς δρόμους που συνέδεαν την ενδοχώρα μέσω της κοιλάδας του Παύλα με την περιοχή του Βουθρωτού.

Σύγχρονη πανεπιστημιακή μελέτη σημειώνει ότι:

τα στενά του Μπογάζι ελέγχονταν από την οχυρωμένη θέση του Βαγκαλιατίου.

Άρα ο πύργος βρισκόταν ακριβώς εκεί όπου έπρεπε να βρίσκεται ένας αρχαίος παρατηρητής:

πάνω από τη φυσική πύλη.

Αλλά υπάρχει κάτι πολύ παλαιότερο από τον ελληνιστικό πύργο

Λίγο ψηλότερα, προς την κορυφή, υπάρχει διαφορετικού τύπου οχύρωση.

Ένα τείχος από ακατέργαστους λίθους, χωρίς κονίαμα.

Η παλαιότερη έρευνα μπορούσε να παρακολουθήσει με ασφάλεια περίπου 70 μέτρα, ενώ η πιθανή συνολική διαδρομή του περιβόλου είχε υπολογιστεί περίπου στα 170 μέτρα.

Ο περίβολος σχημάτιζε περίπου ημικυκλική οχύρωση και χρησιμοποιούσε τον φυσικό γκρεμό ως μέρος της άμυνας.

Οι νεότερες έρευνες του Butrint Project είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσες.

Το 2023 η ομάδα επέστρεψε στο Βαγκαλιάτι και ολοκλήρωσε αποτύπωση με drone και GNSS τόσο του ελληνιστικού πύργου όσο και της ανώτερης οχυρωμένης θέσης.

Το Butrint Project χαρακτηρίζει σήμερα τον ανώτερο περίβολο ως οχύρωση που ανάγεται στο τέλος της Εποχής του Χαλκού, ενώ τον χαμηλότερο πύργο ως ελληνιστικό.

Εδώ λοιπόν έχουμε κάτι εκπληκτικό:

το ίδιο βουνό χρησιμοποιήθηκε ως στρατηγικό σημείο σε δύο πολύ διαφορετικές εποχές.

Πρώτα στην προϊστορία.

Και ξανά στην ελληνιστική περίοδο.

Άρα το «κάστρο του Βαγκαλιατίου» είναι στην πραγματικότητα δύο διαφορετικά πράγματα

Αυτό έχει σημασία.

Όταν λέμε καθημερινά «το κάστρο» ή «τα αρχαία τείχη», κινδυνεύουμε να ενώσουμε δύο διαφορετικές ιστορικές φάσεις.

Με βάση τη σημερινή αρχαιολογική εικόνα έχουμε:

ψηλότερα: έναν παλαιότερο οχυρωμένο περίβολο, που αποδίδεται στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού,

και

χαμηλότερα: έναν μνημειακό ελληνιστικό πύργο παρατήρησης.

Δεν είναι το ίδιο μνημείο.

Και ανάμεσά τους μεσολαβούν πολλοί αιώνες.

Το Βαγκαλιάτι ήταν ένας κρίκος σε μεγαλύτερο δίκτυο

Η σημερινή έρευνα έχει προχωρήσει πολύ πέρα από τη μελέτη ενός μόνο πύργου.

Στο πλαίσιο του FortNet Project, τα Πανεπιστήμια Μπολόνιας και Sapienza εξετάζουν τα οχυρωμένα σημεία της Χαονίας ως δίκτυο.

Μέσα στην κοιλάδα του Παύλα συναντούμε:

Βαγκαλιάτι.

Μάλτσανη.

Παλαιομονάστηρο.

Δούκα.

Άλλες μικρότερες οχυρωμένες θέσεις.

Και στις άκρες του ίδιου κόσμου:

Φοινίκη και Βουθρωτό.

Η ιδέα που προκύπτει είναι σημαντική:

οι αρχαίοι δεν τοποθετούσαν αυτούς τους πύργους τυχαία.

Έλεγχαν περάσματα.

Παρακολουθούσαν δρόμους.

Και πιθανότατα μπορούσαν να επικοινωνούν οπτικά μεταξύ τους.

Και τότε μπαίνει στην ιστορία η Ντόμπρα

Δίπλα στο Βαγκαλιάτι βρίσκεται η Ντόμπρα — Dobër / Dobra.

Και εδώ πρέπει να σταματήσουμε.

Γιατί η Ντόμπρα δεν είναι απλώς ένα διπλανό χωριό ή τοπωνύμιο που μπορούμε να προσπεράσουμε.

Είναι ένας από τους πιο ενδιαφέροντες αρχαιολογικούς χώρους ολόκληρης της περιοχής.

Η σύγχρονη ακαδημαϊκή βιβλιογραφία τοποθετεί τη θέση περίπου 10 χιλιόμετρα ανατολικά του Βουθρωτού, πάνω στον αρχαίο δρόμο που οδηγούσε προς τη Φοινίκη.

Αυτό σημαίνει ότι Ντόμπρα και Βαγκαλιάτι δεν είναι δύο άσχετες ιστορίες.

Ανήκουν στο ίδιο σύστημα διαδρομών.

Στη Ντόμπρα υπάρχει ένας ολόκληρος πολυφασικός αρχαιολογικός χώρος

Η σημερινή έρευνα ξεχωρίζει τουλάχιστον δύο μεγάλα σύνολα.

Χαμηλότερα, στους πρόποδες του λόφου, υπάρχει χώρος που ερμηνεύεται σήμερα ως πιθανό:

ελληνιστικό και πρώιμο ρωμαϊκό ιερό.

Υψηλότερα υπάρχει ένα μεγάλο πολυφασικό συγκρότημα, με ιστορία από την ελληνιστική περίοδο μέχρι και τους βυζαντινούς χρόνους.

Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι η ακριβής σχέση ανάμεσα στις δύο θέσεις εξακολουθεί να μελετάται.

Άρα στη Ντόμπρα έχουμε και πάλι:

όχι μία στιγμή της ιστορίας,

αλλά πολλές.

Και στη Ντόμπρα υπήρχαν μνημειακοί τοίχοι

Οι ανασκαφές της δεκαετίας του 1980 είχαν ήδη αποκαλύψει μεγάλους προσεκτικά δουλεμένους λίθους και οργανωμένα κτιριακά συγκροτήματα.

Παλαιότερη επιστημονική δημοσίευση περιγράφει περίκλειστη εγκατάσταση με διάφορες οικοδομικές φάσεις, όπου η πρώτη μεγάλη φάση τοποθετείται μεταξύ 3ου και 1ου αιώνα π.Χ.

Συνεπώς, αυτό που βλέπουν οι κάτοικοι ως «παλιούς τοίχους στη Ντόμπρα» έχει πραγματική αρχαιολογική βάση.

Το 1913 βρέθηκαν εκεί τεράστια μαρμάρινα αγάλματα

Και εδώ η ιστορία γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή.

Το 1913, κοντά στο τότε καταγεγραμμένο ως Vangelata — δηλαδή Βαγκαλιάτι, βρέθηκαν μεγάλα μαρμάρινα γλυπτά.

Η σύγχρονη επανεξέταση των ευρημάτων συνδέει τα γλυπτά με τη Ντόμπρα.

Πρόκειται για τμήματα κολοσσιαίων μαρμάρινων αγαλμάτων, τα οποία πιθανότατα ανήκαν σε μνημειακό λατρευτικό σύνολο.

Έχει προταθεί ότι κεντρική μορφή μπορούσε να είναι η Μητέρα των Θεών, πλαισιωμένη από άλλες μορφές.

Αυτό ενισχύει πολύ την υπόθεση ότι ο χαμηλότερος χώρος της Ντόμπρας δεν ήταν απλώς κατοικία.

Μπορεί να ήταν:

ιερό.

Και τώρα φτάνουμε στην πρόσφατη ανασκαφή

Η αρχαιολόγος Dr Milena Melfi, του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και του Ashmolean Museum, διευθύνει από το 2019 ανασκαφές στον ελληνιστικό χώρο Dobra/Levadhja.

Και το 2024 η ανασκαφή έφερε στο φως νέα εντυπωσιακά στοιχεία.

Δεν βρέθηκε απλώς ένας τάφος.

Βρέθηκαν:

πολλαπλές ταφές.

Ανθρώπινα κατάλοιπα, με διαφορετικό προσανατολισμό και διαφορετικούς τρόπους ταφής.

Βρέθηκαν επίσης:

μία πλήρης ελληνιστική λυχνία,

χάλκινα και σιδερένια αντικείμενα,

λίθινες ταφικές τεφροδόχοι με ανάγλυφη διακόσμηση,

τμήματα μαρμάρινων κιόνων,

και χρυσά ευρήματα.

Και βρέθηκε ακόμη και χρυσό φύλλο από διάδημα

Στην ίδια ανασκαφική αναφορά παρουσιάζεται ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό εύρημα:

ένα τμήμα χρυσού φύλλου από διάδημα με φύλλα βελανιδιάς.

Αυτό χρειάζεται μελλοντική πλήρη επιστημονική δημοσίευση πριν αρχίσουμε να δημιουργούμε ιστορίες για το ποιος ακριβώς ήταν ο νεκρός ή τι κοινωνική θέση είχε.

Αλλά η παρουσία του είναι σημαντική.

Δείχνει ότι η Ντόμπρα έχει ακόμη πολύ περισσότερα να αποκαλύψει.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη όλες τις χρονολογίες των νέων ταφών

Εδώ επίσης χρειάζεται προσοχή.

Η αναφορά του 2024 καταγράφει τις ταφές και τα ευρήματα, αλλά δεν δίνει μέσα στη σύντομη διαδικτυακή παρουσίαση πλήρη στρωματογραφική και ανθρωπολογική δημοσίευση για κάθε νεκρό.

Επομένως δεν πρέπει ακόμη να γράψουμε:

«βρέθηκε ελληνιστικός τάφος άρχοντα»

ή

«βρέθηκε τάφος συγκεκριμένου αιώνα»

χωρίς τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι:

οι ταφές είναι πραγματικές, είναι πολλαπλές και αποτελούν μέρος της πρόσφατης έρευνας στη Ντόμπρα.

Η έρευνα της Ντόμπρας συνεχίζεται

Το ενδιαφέρον δεν σταμάτησε το 2024.

Στο μεγάλο διεθνές συνέδριο του Πανεπιστημίου της Μπολόνιας τον Νοέμβριο του 2024 παρουσιάστηκε ειδική ανακοίνωση από τους Milena Melfi, Oliver Gilkes και Belisa Muka με τίτλο:

Dobra revisited: monuments, memory and connections in Hellenistic Epirus.

Δηλαδή:

«Ντόμπρα ξανά: μνημεία, μνήμη και συνδέσεις στην ελληνιστική Ήπειρο».

Και το 2025 η Melfi παρουσίαζε ξανά στο Oxford σεμινάριο με θέμα The site at Dobra/Vagalat and Hellenistic Epiros.

Άρα πρόκειται για ενεργό ερευνητικό πρόγραμμα, όχι για παλιό εγκαταλελειμμένο ανασκαφικό χώρο.

Γιατί η Ντόμπρα έχει σημασία για το Βαγκαλιάτι;

Επειδή αν κοιτάξουμε τον χώρο σαν χάρτη και όχι σαν σημερινά διοικητικά χωριά, η εικόνα γίνεται ξεκάθαρη.

Ο αρχαίος ταξιδιώτης δεν έβλεπε:

«Βαγκαλιάτι εδώ και Ντόμπρα εκεί».

Έβλεπε ένα σύστημα.

Στην πεδιάδα και τους πρόποδες:

κτίρια,

πιθανό ιερό,

οργανωμένη κατοίκηση,

δρόμο προς Φοινίκη και Βουθρωτό.

Πιο ψηλά:

τον πύργο παρατήρησης.

Ακόμη ψηλότερα:

το παλαιότερο οχυρό.

Και μπροστά:

το Μπογάζι.

Ένα ολόκληρο αρχαιολογικό τοπίο.

Ο αρχαίος δρόμος Φοινίκη – Βουθρωτό περνούσε μέσα από αυτόν τον κόσμο

Η σύγχρονη ακαδημαϊκή βιβλιογραφία τοποθετεί ρητά τη Ντόμπρα πάνω στον αρχαίο δρόμο που οδηγούσε προς τη Φοινίκη.

Παράλληλα, οι έρευνες της κοιλάδας του Παύλα δείχνουν ότι το Μπογάζι λειτουργούσε ως κρίσιμη δίοδος προς την περιοχή του Βουθρωτού.

Άρα σχηματίζεται η εικόνα ενός διαδρόμου:

Φοινίκη → ενδοχώρα → Ντόμπρα/Βαγκαλιάτι → Μπογάζι → Βουθρωτό.

Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι έχουμε ακόμη χαρτογραφήσει κάθε μέτρο μιας συγκεκριμένης αρχαίας οδού.

Αλλά οι αρχαιολογικές θέσεις και η φυσική γεωγραφία δείχνουν με μεγάλη σαφήνεια τη σημασία αυτού του άξονα.

Ο πύργος μπορεί να ήταν κάτι περισσότερο από απλό παρατηρητήριο

Οι νεότεροι ερευνητές εξετάζουν επίσης μια ενδιαφέρουσα ιδέα.

Ένας τόσο μνημειακός πύργος, χτισμένος με τόσο προσεγμένη τοιχοποιία και τοποθετημένος σε τόσο εμφανές σημείο, δεν δήλωνε μόνο:

«βλέπω ποιος έρχεται».

Μπορούσε επίσης να λέει:

«αυτός ο τόπος ελέγχεται».

Στην αρχαία κοινωνία, η αρχιτεκτονική μπορούσε να είναι και πολιτική δήλωση.

Ένα μνημειακό κτίσμα πάνω από την κύρια δίοδο ήταν ορατό όχι μόνο στους φρουρούς.

Ήταν ορατό και σε όσους περνούσαν από κάτω.

Ένας τόπος στρατηγικής σημασίας για πάνω από χίλια χρόνια;

Αυτό είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό συμπέρασμα.

Στην κορυφή έχουμε πιθανή οχύρωση της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.

Αργότερα εμφανίζεται ο ελληνιστικός πύργος.

Στη Ντόμπρα υπάρχει ελληνιστικό και πρώιμο ρωμαϊκό ιερό ή μνημειακό συγκρότημα.

Ο επάνω χώρος της Ντόμπρας διατηρεί οικοδομικές φάσεις μέχρι τους βυζαντινούς χρόνους.

Άρα η περιοχή δεν είχε σημασία μόνο για μία γενιά.

Η φυσική γεωγραφία την έκανε χρήσιμη ξανά και ξανά.

Και τα σημερινά χωριά κρατούν μέσα τους αυτή την ιστορία

Το σημερινό Βαγκαλιάτι — οι Ευαγγελάτες — βρίσκεται κάτω από έναν τόπο που παρακολουθούσε κάποτε έναν ολόκληρο κόσμο.

Η γειτονική Ντόμπρα εξακολουθεί να κρύβει κτίρια, μνημεία και ταφές.

Και από πάνω περνά η σκιά ενός αρχαίου πύργου που μπορούσε να κοιτάζει:

Φοινίκη.

Βουθρωτό.

Κέρκυρα.

Άγιοι Σαράντα.

Κοιλάδα Παύλα.

Μπογάζι.

Αν υπήρχε ένα σημείο όπου ένας αρχαίος φρουρός μπορούσε να καταλάβει με μία ματιά ολόκληρη τη γεωγραφία της περιοχής…

ήταν αυτό.

Αυτό το θέμα είναι ιδανικό για drone

Το βίντεο θα μπορούσε να ξεκινήσει χαμηλά, από το σημερινό Βαγκαλιάτι.

Στην οθόνη:

ΒΑΓΚΑΛΙΑΤΙ – ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΕΣ

Η κάμερα αρχίζει να ανεβαίνει προς το Μηλιά.

Και η αφήγηση:

«Πάνω από αυτό το χωριό σώζεται ένας ελληνιστικός πύργος ύψους άνω των επτά μέτρων.»

Στη συνέχεια η κάμερα φτάνει στον πύργο.

Εμφανίζονται πάνω στην εικόνα:

ΦΟΙΝΙΚΗ →

ΒΟΥΘΡΩΤΟ →

ΚΕΡΚΥΡΑ →

ΜΠΟΓΑΖΙ ↓

και η φράση:

«Από εδώ έβλεπαν σχεδόν ολόκληρη την περιοχή.»

Μετά το drone περνά στη Ντόμπρα.

Και τότε:

DOBRA – Νέα αρχαιολογική έρευνα

Φωτογραφίες των ανασκαφών.

Τα μνημειακά γλυπτά.

Τα νέα ευρήματα.

Και:

«Το 2024 οι ανασκαφείς βρήκαν πολλαπλές ταφές, ελληνιστική λυχνία και ακόμη και χρυσό.»

Το κλείσιμο:

«Βαγκαλιάτι και Ντόμπρα. Δύο σημερινά ονόματα πάνω σε έναν αρχαίο δρόμο ανάμεσα στη Φοινίκη και το Βουθρωτό.»

Τι πρέπει να ψάξουμε ακόμη

Υπάρχουν πλέον μερικά πολύ συγκεκριμένα επόμενα ερωτήματα.

Ποιο ακριβώς είναι το αρχαιότερο πρωτογενές έγγραφο όπου εμφανίζεται το όνομα Ευαγγελάτες;

Μπορούμε να βρούμε και να φωτογραφίσουμε τη συγκεκριμένη σελίδα του καταστίχου της Μονής Αγελάστου;

Υπάρχει παλιός χάρτης όπου εμφανίζεται ως Evangelates ή Vangelata;

Πού ακριβώς βρέθηκαν τα κολοσσιαία αγάλματα του 1913;

Μπορούμε να εντοπίσουμε την ακριβή σχέση του χώρου του ιερού της Ντόμπρας με το επάνω κτιριακό συγκρότημα;

Τι χρονολόγηση θα δώσουν τελικά οι ανθρώπινες ταφές του 2024;

Και κυρίως:

ποιος ήταν ο αρχαίος δρόμος που περνούσε κάτω από τον πύργο;

Αυτές είναι ερωτήσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε δεύτερο και ακόμη βαθύτερο άρθρο.

Επίλογος

Για πολλά χρόνια μπορούσε κανείς να περάσει από το Βαγκαλιάτι και να δει μόνο ένα χωριό.

Από ψηλά όμως η εικόνα αλλάζει.

Πάνω από τους Ευαγγελάτες στέκεται ένας αρχαίος πύργος.

Περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια πριν, κάποιος στεκόταν εκεί και παρατηρούσε την κοιλάδα.

Έβλεπε προς τη Φοινίκη.

Προς το Βουθρωτό.

Προς το Ιόνιο.

Προς την Κέρκυρα.

Και κάτω από αυτόν περνούσε μία από τις φυσικές πύλες της περιοχής.

Λίγο πιο πέρα, στη Ντόμπρα, υπήρχαν μνημειακά κτίρια και πιθανό ιερό.

Το 1913 βρέθηκαν εκεί τεράστια μαρμάρινα γλυπτά.

Και περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, η γη εξακολουθεί να δίνει νέα στοιχεία.

Το 2024 οι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως πολλαπλές ταφές και ευρήματα που δείχνουν πόσο σύνθετη είναι ακόμη η ιστορία του τόπου.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη όλες τις απαντήσεις.

Αλλά γνωρίζουμε πλέον κάτι σημαντικό:

Το Βαγκαλιάτι και η Ντόμπρα δεν βρίσκονταν στην άκρη του αρχαίου κόσμου.

Βρίσκονταν πάνω σε έναν από τους δρόμους του.

Και ο πύργος πάνω από το Μπογάζι ήταν εκεί για να τον βλέπει.

Πηγές της έρευνας

Βασική πηγή για τον πύργο και τις οχυρώσεις του Βαγκαλιατίου είναι η μελέτη του Julian Bogdani, “Note su alcuni siti fortificati d’età ellenistica della media valle del Pavla, Epiro”, δημοσιευμένη στο Ocnus του Πανεπιστημίου της Μπολόνιας. Η δημοσίευση περιλαμβάνει τις διαστάσεις, την τοιχοποιία, την ορατότητα και την ερμηνεία του πύργου ως φρυκτωρίας.

Για τις σύγχρονες έρευνες χρησιμοποιήθηκαν οι αποστολές Butrint Project 2022–2023 και το πρόγραμμα FortNet, που πραγματοποίησαν νέες αποτυπώσεις με drone και GNSS στο Βαγκαλιάτι και στις υπόλοιπες οχυρωμένες θέσεις της κοιλάδας του Παύλα.

Για τη Ντόμπρα χρησιμοποιήθηκε η μεγάλη επιστημονική επισκόπηση των Cambridge Archaeological Reports, η έρευνα για το μνημειακό γλυπτό σύνολο, καθώς και η τρέχουσα ανασκαφική έρευνα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.

Για τα ευρήματα του 2024 χρησιμοποιήθηκε η αναφορά του Merton College, University of Oxford, η οποία καταγράφει πολλαπλές ταφές, ταφικές τεφροδόχους, ελληνιστική λυχνία και μεταλλικά και χρυσά αντικείμενα.

Πηγές: Julian Bogdani – University of Bologna, Ocnus: η βασικότερη πηγή για τον ελληνιστικό πύργο του Βαγκαλιατίου, τις διαστάσεις του, το ύψος, το Μπογάζι και την ερμηνεία ως φρυκτωρία. Bogdani – Note su alcuni siti fortificati d’età ellenistica della media valle del PavlaButrint Project – University of Bologna, έρευνα 2023: επιβεβαιώνει ότι στο Vagalat ολοκληρώθηκε αποτύπωση με drone και GNSS του ελληνιστικού πύργου και της θέσης της Εποχής του Χαλκού. Butrint Project – 2023 Field SurveyFortNet Project – University of Bologna & Sapienza: για το ευρύτερο δίκτυο οχυρώσεων της αρχαίας Χαονίας, τις κοιλάδες, τα περάσματα και τον ρόλο του Vagalat στο σύστημα ελέγχου του τοπίου. FortNet Project – Fortifications of ancient ChaoniaCambridge University Press – Archaeology in Albania 2014–2024: πολύ ισχυρή πηγή για τη Ντόμπρα, το πιθανό ελληνιστικό/πρώιμο ρωμαϊκό ιερό, τα μνημειακά γλυπτά και τη θέση πάνω στον αρχαίο δρόμο προς τη Φοινίκη. Cambridge Archaeological Reports – Dobra/VagalatUniversity of Oxford – Merton College: η σημαντικότερη πηγή για τις πρόσφατες ανασκαφές στη Ντόμπρα και τα ευρήματα του 2024, όπως πολλαπλές ταφές, ελληνιστική λυχνία, τεφροδόχοι και χρυσά αντικείμενα. Oxford – Report on the archaeological digs at DobraAshmolean Museum / University of Oxford – Dr Milena Melfi: για την αρχαιολόγο που διευθύνει τις νέες έρευνες στη Dobra/Levadhja από το 2019. Dr Milena Melfi – Ashmolean Museum OxfordOxford Research Archive: ακαδημαϊκή μελέτη για τα κολοσσιαία γλυπτά της Dobra, τα οποία είχαν βρεθεί στην περιοχή που παλιότερες πηγές αποκαλούσαν Vangelata. A Colossal Cult Statue Group from Dober – OxfordΕλληνική διοικητική καταγραφή: χρήσιμη ειδικά για την τεκμηρίωση της ονομασίας «Ευαγγελάτες ή Βαγγαλάτι (Vagalat)». ΚΥΑ – Ευαγγελάτες ή Βαγγαλάτι (Vagalat)ΕΜΠ – Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο: νεότερη ακαδημαϊκή εργασία που χρησιμοποιεί επίσης την ονομασία Vagalat / Ευαγγελάτες. ΕΜΠ – Vagalat (Evaggelates)Butrint Project – Publications: χρήσιμο ως γενική επιστημονική βιβλιογραφία για τις νέες έρευνες στη Χαονία και το πρόγραμμα FortNet. Butrint Project – Scientific Publications