Τι είδε και κατέγραψε ο Βρετανός περιηγητής William Martin Leake πριν από περισσότερα από 220 χρόνια

Άγιοι Σαράντα το 1804. Πώς έμοιαζε η περιοχή πολύ πριν αποκτήσει τη μορφή της σημερινής πόλης; Μία από τις σημαντικότερες περιγραφές μάς έρχεται από τον Βρετανό στρατιωτικό, τοπογράφο και περιηγητή William Martin Leake, ο οποίος έφτασε στην περιοχή τον Δεκέμβριο του 1804 και κατέγραψε με εντυπωσιακή λεπτομέρεια όσα είδε.

Την απάντηση μάς δίνει ένας από τους σημαντικότερους περιηγητές και τοπογράφους των αρχών του 19ου αιώνα, ο Βρετανός William Martin Leake.

Στις 20 Δεκεμβρίου 1804, ο Leake ξεκίνησε από την Κέρκυρα με ένα μικρό ανοιχτό σκάφος και, ύστερα από περίπου έξι ώρες στη θάλασσα, έφτασε στην απέναντι ηπειρωτική ακτή.

Ο τόπος στον οποίο αποβιβάστηκε δεν ονομαζόταν από τον ίδιο Sarandë.

Τον καταγράφει ως:

Forty Saints – Αγίους Σαράντα.

Η περιγραφή που άφησε είναι εξαιρετικά σημαντική, γιατί μας επιτρέπει να δούμε σχεδόν «με τα μάτια του» πώς ήταν η περιοχή πριν από περισσότερα από δύο αιώνες.

Ποιος ήταν ο William Martin Leake

Ο William Martin Leake γεννήθηκε στο Λονδίνο στις 14 Ιανουαρίου 1777 και πέθανε το 1860.

Ήταν αξιωματικός του Βρετανικού Βασιλικού Πυροβολικού, τοπογράφος, αρχαιοδίφης και συγγραφέας. Είχε εκπαιδευτεί στη Royal Military Academy του Woolwich και συμμετείχε σε βρετανικές αποστολές στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Από το 1804 έως το 1807 ασχολήθηκε με συστηματικές έρευνες και αποτυπώσεις σε περιοχές της ευρωπαϊκής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ελλάδας, ενώ αργότερα βρέθηκε και στην αυλή του Αλή Πασά στα Ιωάννινα ως Βρετανός απεσταλμένος. Το 1815 εξελέγη Fellow της Royal Society.

Οι παρατηρήσεις από τα ταξίδια του συγκεντρώθηκαν αργότερα στο τετράτομο έργο:

Travels in Northern Greece

που εκδόθηκε στο Λονδίνο το 1835 από τον J. Rodwell.

Και στον πρώτο τόμο βρίσκεται η περιγραφή που μας ενδιαφέρει.

20 Δεκεμβρίου 1804 – Από την Κέρκυρα στους Αγίους Σαράντα

Ο Leake γράφει ότι στις 11 το πρωί της 20ής Δεκεμβρίου έφυγε από την Κέρκυρα με ανοιχτή βάρκα και πέρασε απέναντι στους Forty Saints.

Το πλοιάριο μετέφερε:

πορτοκάλια, λεμόνια και άλλα προϊόντα.

Από την περιγραφή του προκύπτει ότι υπήρχε ήδη τακτική οικονομική σχέση ανάμεσα στην Κέρκυρα και το λιμάνι των Αγίων Σαράντα.

Από την Κέρκυρα μεταφέρονταν προς την απέναντι ακτή, μεταξύ άλλων:

πορτοκάλια, λεμόνια, σύκα, ρύζι και λάδι.

Και από τους Αγίους Σαράντα μεταφέρονταν πίσω:

σιτηρά, ψάρια, αυγοτάραχο, ζώα και ξυλεία.

Αυτή είναι μία πολύ σημαντική πληροφορία.

Οι Άγιοι Σαράντα δεν ήταν ακόμη η πόλη που γνωρίζουμε σήμερα, αλλά το λιμάνι είχε ήδη εμπορικό ρόλο για ολόκληρη την ενδοχώρα.

«Το κύριο λιμάνι του Δελβίνου»

Ο Leake γράφει κάτι ακόμη πιο συγκεκριμένο.

Χαρακτηρίζει τους Αγίους Σαράντα ως:

το κύριο λιμάνι του Δελβίνου και της περιοχής του.

Αυτό μας δείχνει τη διαφορετική γεωγραφική και οικονομική πραγματικότητα της εποχής.

Το σημαντικό αστικό κέντρο της περιοχής ήταν τότε το Δέλβινο, ενώ οι Άγιοι Σαράντα λειτουργούσαν κυρίως ως η θαλάσσια έξοδός του προς την Κέρκυρα και το Ιόνιο.

Ο Leake μάλιστα φιλοξενήθηκε από τον τελώνη του λιμανιού.

Περιγράφει το τελωνείο και κατάστημα ως ένα μικρό πέτρινο κτίριο, μέσα στο οποίο γινόταν εμπόριο ψαριών, κρασιού και άλλων προϊόντων.

Η εικόνα απέχει εντυπωσιακά από τη σημερινή πόλη.

21 Δεκεμβρίου 1804 – Η εικόνα της παραλίας

Την επόμενη ημέρα ο Leake άρχισε να εξετάζει την περιοχή.

Στη βορειοδυτική πλευρά του λιμανιού είδε εκτεταμένα ερείπια αρχαιότερης πόλης.

Η περιγραφή του είναι εξαιρετικά συγκεκριμένη.

Γράφει ότι τα τείχη σχημάτιζαν περίπου ένα ακριβές ημικύκλιο, με τη θαλάσσια ακτή να αποτελεί τη διάμετρό του.

Τα τείχη, σύμφωνα με τον ίδιο, ενισχύονταν από περίπου:

είκοσι πύργους.

Μέσα στον περιτειχισμένο χώρο παρατήρησε ερείπια από:

εκκλησίες, δεξαμενές νερού και κατοικίες.

Ένα μεγάλο τμήμα αυτής της παλαιότερης πόλης είχε πλέον εγκαταλειφθεί.

Ο Leake γράφει μάλιστα ότι μέσα στα παλιά τείχη είχαν εγκατασταθεί προσωρινά κτηνοτρόφοι με τα κοπάδια τους.

Λιμένι, Σκάλα ή Σκάλωμα

Για τον μικρό σύγχρονο οικισμό δίπλα στο λιμάνι ο Leake χρησιμοποιεί τρεις χαρακτηριστικές λέξεις:

Liméni – Skala – Skáloma

δηλαδή:

Λιμένι – Σκάλα – Σκάλωμα.

Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον για την ιστορία της πόλης.

Ο σύγχρονος οικιστικός πυρήνας της παραλίας δεν περιγράφεται από τον Leake ως μεγάλη πόλη.

Ήταν ουσιαστικά μία μικρή σκάλα, δηλαδή λιμενικός σταθμός.

Ανάμεσα σε αυτή τη Σκάλα και στα παλαιότερα τείχη παρατηρούσε ερείπια ενός παλιότερου προαστίου.

Δύο εκκλησίες στην περιοχή της σημερινής πόλης

Και εδώ έχουμε μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της περιγραφής.

Κοντά στα σπίτια της Σκάλας ο Leake είδε τα ερείπια μιας μεγάλης εκκλησίας.

Γράφει ότι, παρότι είχε ήδη εγκαταλειφθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, εξακολουθούσε να είναι γνωστή με το όνομα του αγίου της:

Άγιος Βασίλειος.

Και ακριβώς νότια από αυτήν υπήρχαν τα ερείπια μιας δεύτερης, μικρότερης εκκλησίας αφιερωμένης στον:

Άγιο Νικόλαο.

Άρα στην περιοχή της παραλίας των Αγίων Σαράντα υπήρχαν ακόμη το 1804 εμφανή ερείπια τουλάχιστον δύο παλαιότερων χριστιανικών ναών.

Και πάνω από όλα βρισκόταν ο ναός των Αγίων Σαράντα

Στη συνέχεια ο Leake σηκώνει το βλέμμα προς το βουνό.

Στην κορυφή του λόφου πίσω από τη Σκάλα βρίσκονταν τα ερείπια της μεγάλης εκκλησίας των:

Αγίων Σαράντα.

Και εδώ γράφει κάτι καθοριστικό για την ιστορία της ονομασίας της σημερινής πόλης.

Αναφέρει ότι η εκκλησία:

«gives to this place the name of στους Αγίους Σαράντα»

δηλαδή ότι:

η εκκλησία αυτή δίνει στον τόπο το όνομα «στους Αγίους Σαράντα».

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Ένας ξένος περιηγητής, το 1804, καταγράφει όχι απλώς το όνομα αλλά και την εξήγηση που υπήρχε τότε για την προέλευσή του.

Το όνομα Άγιοι Σαράντα ήταν άμεσα συνδεδεμένο με τον μεγάλο χριστιανικό ναό και το μοναστηριακό συγκρότημα πάνω από το λιμάνι.

Ο Leake σχεδίασε ο ίδιος τον ναό

Η επίσκεψή του δεν περιορίστηκε στην περιγραφή.

Ο William Martin Leake σχεδίασε την κάτοψη του βυζαντινού ναού των Αγίων Σαράντα με βάση τα ερείπια που έβλεπε μπροστά του.

Το σχέδιο διασώθηκε και δημοσιεύθηκε στο έργο του.

Το αρχείο «Με το βλέμμα των περιηγητών» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη διατηρεί σήμερα ψηφιοποιημένη την κάτοψη και τη χαρακτηρίζει ρητά ως σχέδιο του Leake βασισμένο στα σωζόμενα ερείπια.

Δείτε την κάτοψη του ναού που σχεδίασε ο William Martin Leake

Αυτό είναι ίσως το καλύτερο οπτικό τεκμήριο για το άρθρο.

Δεν πρόκειται για σύγχρονη αναπαράσταση.

Πρόκειται για σχέδιο ανθρώπου που είδε τον ναό στις αρχές του 19ου αιώνα.

Πώς περιγράφει τον παλιό ναό

Ο Leake γράφει ότι ο ναός των Αγίων Σαράντα θεωρούνταν τμήμα παλαιότερου μοναστηριού.

Το 1804 είχε ήδη καταστραφεί σε μεγάλο βαθμό.

Ωστόσο, από τα σωζόμενα στοιχεία ο Leake θεωρούσε ότι η εκκλησία είχε:

τρεις τρούλους και επτά ημιτρούλους.

Η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα έχει επιβεβαιώσει ότι επρόκειτο για ένα πραγματικά τεράστιο και ασυνήθιστο χριστιανικό οικοδόμημα.

Οι Richard Hodges και John Mitchell, μετά από νέα έρευνα του μνημείου, τοποθετούν την αρχική μεγάλη κατασκευή στην Ύστερη Αρχαιότητα, πιθανότατα στην εποχή του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, τον 6ο αιώνα.

Η βασιλική είχε μήκος περίπου 43 μέτρα και πλάτος 23 μέτρα, ενώ η εσωτερική αρχιτεκτονική της περιλάμβανε επτά κόγχες.

Οι ίδιοι ερευνητές θεωρούν ότι το μοναστήρι υπήρξε για πολλούς αιώνες ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της ευρύτερης περιοχής του Ιονίου.

Το μοναστήρι έδωσε το όνομα στην πόλη

Η σύγχρονη έρευνα ενισχύει εδώ τη μαρτυρία του Leake.

Οι Hodges και Mitchell αναφέρουν ότι το μοναστήρι λειτουργούσε ως εξαιρετικά εμφανές σημείο πάνω από τα Στενά της Κέρκυρας και ότι είχε δώσει την ονομασία του στην περιοχή τουλάχιστον από τον 12ο αιώνα.

Οι «Σαράντα Άγιοι» ήταν οι Σαράντα Μάρτυρες της Σεβάστειας, στρατιώτες που σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση μαρτύρησαν το 320 μ.Χ. επειδή αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν την πίστη τους.

Έτσι, έχουμε μία εντυπωσιακή συνέχεια:

Μονή των Αγίων Σαράντα → ονομασία της περιοχής → Άγιοι Σαράντα → Sarandë.

Υπήρχε όμως ήδη και χωριό με το ίδιο όνομα

Ο Leake κάνει μια ακόμη πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση.

Σε ένα ύψωμα δίπλα στον λόφο του μοναστηριού, χωρισμένο από αυτόν με ένα κοίλωμα μέσα από το οποίο περνούσε ο δρόμος προς το Δέλβινο, υπήρχε ένα χωριό.

Και αυτό το χωριό ονομαζόταν επίσης:

Άγιοι Σαράντα.

Ο Leake αναφέρει ότι το χωριό είχε κατασκευαστεί τρία χρόνια πριν από την επίσκεψή του, δηλαδή περίπου το 1801, από τον Αλή Πασά.

Σύμφωνα με τη δική του μαρτυρία, εκεί εγκαταστάθηκαν γεωργοί και κτηνοτρόφοι της γειτονικής πεδιάδας.

Άρα το 1804 φαίνεται ότι υπήρχαν ταυτόχρονα:

η Σκάλα/Λιμένι στο παραθαλάσσιο τμήμα,
το παλιό μοναστήρι των Αγίων Σαράντα στον λόφο,
και ένα νεότερο χωριό με την ίδια ονομασία σε γειτονικό ύψωμα.

Και ένα μικρό φρούριο

Στην ίδια περιγραφή ο Leake αναφέρει και ένα μικρό, τετράγωνο, ασβεστωμένο φρούριο.

Γράφει ότι από τη Σκάλα ανέβαινε προς αυτό ένας λιθόστρωτος δρόμος σε ζιγκ-ζαγκ.

Σύμφωνα με τον Leake, το φρούριο είχε προστεθεί το ίδιο καλοκαίρι του 1804 και είχε δύο στρογγυλούς πύργους σε δύο απέναντι γωνίες.

Χρειάζεται εδώ ιστορική προσοχή: αυτή είναι η πληροφορία που κατέγραψε ο ίδιος ο Leake, όχι κατ’ ανάγκη οριστική χρονολόγηση της αρχικής κατασκευής του φρουρίου. Νεότερες έρευνες έχουν επισημάνει ότι μπορεί να υπήρχαν παλαιότερες οχυρώσεις στην ίδια θέση.

24 Δεκεμβρίου – Ο δρόμος από τους Αγίους Σαράντα προς το Δέλβινο

Τρεις ημέρες αργότερα, στις 24 Δεκεμβρίου 1804, ο Leake εγκατέλειψε το Λιμένι.

Πέρασε από το κοίλωμα ανάμεσα:

στο μοναστήρι και στο χωριό των Αγίων Σαράντα

και ακολούθησε τον δρόμο προς το Δέλβινο.

Στη διαδρομή του καταγράφει το Nívitza, τον ποταμό Pavla, το Sénitza, το Vergo, το Paleavlí και τελικά το Délvino.

Η καταγραφή αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη, επειδή μας δίνει μια πραγματική διαδρομή του 1804 ανάμεσα στα παράλια και την ενδοχώρα.

Τι μας αποκαλύπτει τελικά ο Leake για τους Αγίους Σαράντα;

Η σημαντικότερη ίσως διαπίστωση είναι ότι το 1804 οι Άγιοι Σαράντα δεν ήταν ακόμη μία οργανωμένη πόλη με τη σημερινή έννοια.

Η περιοχή αποτελούνταν από διαφορετικά στοιχεία:

ένα μικρό εμπορικό λιμάνι – τη Σκάλα ή Λιμένι,
εκτεταμένα ερείπια παλαιότερης πόλης,
ερείπια χριστιανικών ναών,
το μεγάλο μοναστηριακό συγκρότημα των Αγίων Σαράντα στον λόφο,
ένα νεότερο χωριό στην ενδοχώρα
και ένα μικρό φρούριο.

Παρά το μικρό μέγεθος του οικισμού, όμως, το λιμάνι είχε οικονομική σημασία.

Ήταν η θαλάσσια πύλη του Δελβίνου και του Βούρκου προς την Κέρκυρα και το Ιόνιο.

Και αυτό κάνει την περιγραφή του Leake τόσο πολύτιμη.

Μας δείχνει τον τόπο τη στιγμή ακριβώς πριν από την ανάπτυξη της σύγχρονης πόλης.

Από το αρχαίο Ογχησμό στους Αγίους Σαράντα

Η σημερινή περιοχή των Αγίων Σαράντα έχει πολύ βαθύτερη ιστορία.

Η αρχαία πόλη ήταν γνωστή ως Onchesmos – Ογχησμός, ενώ κατά τους ύστερους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους η περιοχή παρέμεινε σημαντικό λιμάνι.

Όμως η επιβλητική μονή πάνω από τον κόλπο απέκτησε τέτοια σημασία, ώστε το όνομα των Αγίων Σαράντα Μαρτύρων σταδιακά επικράτησε ως τοπωνύμιο για ολόκληρη την περιοχή. Η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα τοποθετεί αυτή τη χρήση του ονόματος τουλάχιστον από τον 12ο αιώνα.

Και το 1804 ο Leake καταγράφει πλέον ξεκάθαρα τον τόπο ως:

Forty Saints – Αγίους Σαράντα.

Ένα μοναδικό ιστορικό «στιγμιότυπο»

Αυτό που κάνει τη μαρτυρία του William Martin Leake πραγματικά ξεχωριστή είναι η ακρίβειά της.

Δεν μας λέει απλώς:

«Πέρασα από τους Αγίους Σαράντα».

Μας λέει:

τι ημέρα έφτασε,
πόσες ώρες ταξίδεψε από την Κέρκυρα,
τι προϊόντα εμπορεύονταν,
ποιος ήταν ο ρόλος του λιμανιού,
πού βρίσκονταν τα παλιά τείχη,
πόσους περίπου πύργους είχε,
ποιες εκκλησίες είδε,
πού βρισκόταν το μοναστήρι,
πώς ήταν ο ναός,
πού βρισκόταν το χωριό
και από πού περνούσε ο δρόμος προς το Δέλβινο.

Και επιπλέον:

πήρε χαρτί και σχεδίασε ο ίδιος την κάτοψη του ναού των Αγίων Σαράντα.

Περισσότερο από δύο αιώνες αργότερα, το σχέδιο και οι σημειώσεις του εξακολουθούν να αποτελούν ιστορικές πηγές για την περιοχή μας.

Επίλογος

Σήμερα οι Άγιοι Σαράντα είναι μία από τις γνωστότερες παραθαλάσσιες πόλεις της περιοχής.

Ξενοδοχεία, πολυκατοικίες, δρόμοι, λιμάνι και χιλιάδες άνθρωποι έχουν αλλάξει εντελώς την εικόνα του κόλπου.

Όμως στις 20 Δεκεμβρίου 1804, όταν ένα μικρό ανοιχτό σκάφος από την Κέρκυρα πλησίαζε στην απέναντι ακτή, ο William Martin Leake αντίκρισε έναν εντελώς διαφορετικό τόπο.

Μια μικρή Σκάλα.

Παλιές οχυρώσεις.

Ερείπια εκκλησιών.

Ένα μοναστήρι ψηλά πάνω από τη θάλασσα.

Ένα μικρό χωριό.

Και έναν τόπο που οι άνθρωποι ήδη αποκαλούσαν:

στους Αγίους Σαράντα.

Από εκείνο το όνομα γεννήθηκε τελικά και η ονομασία που επιβιώνει μέχρι σήμερα:

Άγιοι Σαράντα – Sarandë.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία των παλιών περιηγητών.

Μας επιτρέπουν, έστω για λίγες σελίδες, να επιστρέψουμε στον τόπο μας όπως ήταν πριν από περισσότερα από διακόσια χρόνια.

Βασικές πηγές της έρευνας

William Martin Leake, Travels in Northern Greece, τόμος Α΄, έκδοση 1835 – Google Books

Απόσπασμα του Leake για τους Αγίους Σαράντα και τη νότια περιοχή – Albanian History

Κάτοψη του ναού των Αγίων Σαράντα σχεδιασμένη από τον Leake – Travelogues / Ίδρυμα Λασκαρίδη

Richard Hodges & John Mitchell – The Forty Saints Reconsidered, Penn Museum

Βιογραφικά στοιχεία William Martin Leake – Royal Society

Διαβάστε επίσης: Ποιος ήταν ο François Pouqueville;