Σε έναν λόφο με πεύκα κοντά στον Μεσοπόταμο του Δήμου Φοινικαίων στέκει ο ναός του Αγίου Νικολάου, το καθολικό ενός βυζαντινού μοναστηριού που πιστεύεται ότι χτίστηκε το 1224 ή το 1225. Το 2025 οι συντηρητές βρήκαν κάτω από τους ασβέστες τοιχογραφίες που δεν ήταν γνωστές.
Παρακάτω συγκεντρώνουμε τι λένε οι διαθέσιμες πηγές για την ιστορία του, την ξεχωριστή αρχιτεκτονική του και την αποκατάσταση που βρίσκεται σε εξέλιξη.
Ένα μοναστήρι πάνω σε αρχαίο ναό
Το μοναστήρι χτίστηκε πάνω στους τοίχους ενός πολύ παλαιότερου ναού. Ομάδα του Albanian Heritage Foundation, με επικεφαλής τον αρχιτέκτονα Ρεσάτ Γκέγκα (Reshat Gega), έκανε ανασκαφές και εργασίες αποκατάστασης για περίπου 20 χρόνια. Η ομάδα βρήκε ελληνικούς λίθους του 3ου–4ου αιώνα π.Χ., που συνδέουν τον χώρο με την αρχαία Φοινίκη, την πρωτεύουσα του Κοινού των Ηπειρωτών, η οποία απέχει περίπου 3 χιλιόμετρα. Σε έναν από τους διακοσμητικούς λίθους διαβάζεται η επιγραφή «Menelau».
Τα αρχικά ανοίγματα των αρχαίων τοίχων χρησιμοποιήθηκαν από τους χτίστες του μοναστηριού ως κόγχες ή παράθυρα. Στους τοίχους υπάρχουν και ανάγλυφα, ανάμεσά τους ένα λιοντάρι και φιδόμορφοι δράκοι. Το συγκρότημα το περιέβαλλε κάποτε ένα ψηλό, κυκλικό τείχος, από το οποίο σήμερα σώζεται μόνο ένα μέρος.
Οι δύο αψίδες
Αυτό που κάνει τον ναό μοναδικό στο είδος του είναι η διπλή αψίδα. Μία εξήγηση που αναφέρεται στις πηγές είναι ότι ο ναός χρησιμοποιήθηκε για δύο λατρευτικά δόγματα, ορθόδοξο και καθολικό. Το μνημείο έχει χαρακτηριστεί πολιτιστικό μνημείο της Αλβανίας και είναι προστατευόμενος χώρος.
Σταυροπηγιακό, κάτω από το Πατριαρχείο
Το μοναστήρι ήταν σταυροπηγιακό, δηλαδή υπαγόταν απευθείας στον Οικουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και όχι στην τοπική επισκοπή. Στις αρχές του 14ου αιώνα ο επίσκοπος της γειτονικής Χειμάρρας προσπάθησε να επιβάλει την εξουσία του στη μονή, αλλά η προσπάθεια αυτή κατέληξε στην απομάκρυνσή του από την έδρα. Όταν εξελέγη Πατριάρχης ο Ιωάννης Γλυκύς, εξέδωσε απόφαση που επιβεβαίωνε το προνομιακό καθεστώς της μονής, όπως καταγράφει ο ιστορικός Donald Nicol στο έργο του για το Δεσποτάτο της Ηπείρου.
Οι τοιχογραφίες που βγήκαν στο φως
Τα περισσότερα κτίρια του μοναστηριού γκρεμίστηκαν την εποχή του κομμουνιστικού καθεστώτος, ο ναός όμως σώθηκε. Από το 2021 το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων (ΕΚΒΜΜ) δουλεύει μαζί με το Υπουργείο Πολιτισμού της Αλβανίας και τοπικές αρχές για την αποκατάστασή του. Η μελέτη συντήρησης εγκρίθηκε το 2024.
Στην πρώτη φάση η ομάδα αποκάλυψε τοιχογραφίες στα χαμηλότερα σημεία του ναού και ανέλυσε τις χρωστικές με μη καταστροφικές μεθόδους απεικόνισης. Τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 2025 οι συντηρητές άρχισαν να αφαιρούν στρώματα κονιάματος και ασβέστη κοντά στην οροφή, σε ύψος πάνω από οκτώ μέτρα, και βρήκαν αρκετές τοιχογραφίες που δεν ήταν γνωστές μέχρι τότε. Η διευθύντρια του ΕΚΒΜΜ, Φλώρα Καραγιάννη, είπε ότι κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει συχνά: συνήθως οι τοιχογραφίες είναι ήδη γνωστές και απλώς αποκαθίστανται, ενώ εδώ οι λευκοί τοίχοι αποκάλυψαν ξαφνικά μορφές και πρόσωπα.
Γιατί μας αφορά
Ο Άγιος Νικόλαος Μεσοποτάμου συνδέει σε ένα σημείο την αρχαία Φοινίκη με το Βυζάντιο, λίγα χιλιόμετρα από τα χωριά μας. Η αποκατάστασή του είναι μια ευκαιρία το μνημείο να γίνει γνωστό σε περισσότερους επισκέπτες, και ένας λόγος για όσους ζουν μακριά να το επισκεφθούν όταν έρθουν στον τόπο τους.
Πηγές
- Wikipedia – St. Nicholas Monastery Church, Mesopotam (με παραπομπές σε Giakoumis κ.ά. 1996 και Nicol 1984)
- Medievalists.net – Hidden Beneath Plaster, Medieval Frescoes Re-emerge in an Albanian Church (3/1/2026)
Discover more from Το Τσαούσι
Subscribe to get the latest posts sent to your email.

