Τσαούσι, Αλύκο και Νεοχώρι σε τρεις πηγές του 19ου αιώνα: Pouqueville, Leake και Αραβαντινός

Από τα Tchaoux, Lyco και Neochorion στις ελληνικές καταγραφές του 1856 – τι μας λένε τρεις διαφορετικοί συγγραφείς για τα ονόματα, τα σπίτια και τη γεωγραφία του Βούρκου

Τσαούσι Αλύκο Νεοχώρι 19ος αιώνας

Πώς γράφονταν το Τσαούσι, το Αλύκο και το Νεοχώρι πριν από περίπου διακόσια χρόνια;

Τα συναντούσαν οι Ευρωπαίοι περιηγητές με τα ίδια ονόματα που χρησιμοποιούμε σήμερα; Πόσα σπίτια έβλεπαν; Και, ακόμη σημαντικότερα, μπορούμε να ακολουθήσουμε πάνω στη σημερινή γεωγραφία του Βούρκου τις διαδρομές που περιέγραψαν;

Αυτή τη φορά η έρευνα έχει ένα ιδιαίτερο πλεονέκτημα.

Δεν βασίζεται σε μία μόνο μαρτυρία.

Βάζουμε δίπλα δίπλα τρεις διαφορετικές πηγές του 19ου αιώνα: τον Γάλλο François Charles Hugues Laurent Pouqueville, τον Βρετανό αξιωματικό και τοπογράφο William Martin Leake, και τον Ηπειρώτη λόγιο Παναγιώτη Αραβαντινό.

Οι δύο πρώτοι ταξίδεψαν στην περιοχή στις αρχές του 19ου αιώνα. Ο τρίτος, περίπου μισό αιώνα αργότερα, προσπάθησε να συγκεντρώσει την Ήπειρο σε έναν μεγάλο ιστορικό, τοπογραφικό και στατιστικό πίνακα.

Και όταν οι τρεις πηγές τοποθετηθούν η μία δίπλα στην άλλη, αρχίζει να εμφανίζεται κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν κατάλογο ονομάτων: ένας παλιός χάρτης του Βούρκου, γραμμένος με λέξεις.

Τρεις πηγές – αλλά τρεις εντελώς διαφορετικοί τρόποι να βλέπεις τον ίδιο τόπο

Ο Pouqueville, ο Leake και ο Αραβαντινός δεν έγραφαν το ίδιο είδος βιβλίου.

Ο Pouqueville καταγράφει διαδρομές, αποστάσεις, χωριά, δρόμους, λίμνες, έλη και την καθημερινή εικόνα της υπαίθρου.

Ο Leake, ως στρατιωτικός και τοπογράφος με έντονο ενδιαφέρον για την αρχαία γεωγραφία, παρατηρεί ιδιαίτερα προσεκτικά βουνά, ποτάμια, πεδιάδες, αρχαιολογικές θέσεις και τις μεταξύ τους αποστάσεις. Το Travels in Northern Greece δημοσιεύθηκε το 1835, αλλά ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει ταξίδια που πραγματοποίησε ήδη το 1804 και το 1805. Google Books

Ο Αραβαντινός, αντίθετα, το 1856 συγκεντρώνει πλέον πληροφορίες με περισσότερο στατιστικό και διοικητικό χαρακτήρα. Η «Χρονογραφία της Ηπείρου» αποτελείται από δύο τόμους, 416 και 428 σελίδων, και το ίδιο το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων περιγράφει το έργο ως περιλαμβάνον τοπογραφικό πίνακα και στατιστική έκθεση της Ηπείρου. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Άρα δεν πρέπει να περιμένουμε από τους τρεις συγγραφείς να μας δώσουν ακριβώς την ίδια πληροφορία. Και ακριβώς αυτή η διαφορά είναι που κάνει τη σύγκριση τόσο ενδιαφέρουσα.

Ο Pouqueville και μια διαδρομή που περνά μέσα από τα χωριά μας

Ο François Pouqueville δημοσίευσε το μεγάλο έργο του Voyage dans la Grèce στις αρχές του 19ου αιώνα. Η έκδοση του 1820 είναι σήμερα διαθέσιμη ψηφιακά και μέσω Google Books.

Pouqueville – Voyage dans la Grèce στο Google Books

Ο Pouqueville δεν μας δίνει απλώς ένα όνομα χωριού. Μας δίνει τη σειρά με την οποία συναντά τα τοπωνύμια πάνω στη διαδρομή.

«Tchaoux» – μία από τις παλαιότερες γραπτές μορφές του Τσαουσιού;

Σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του ταξιδιού του, ο Pouqueville περιγράφει ότι, προχωρώντας προς τα νοτιοδυτικά, φτάνει στους χαμηλούς λόφους ή εξάρσεις ενός χωριού που ονομάζει Alepou.

Και αμέσως προσθέτει μια λεπτομέρεια που μας αφορά άμεσα: οι δύο πρώτες ομάδες του ονομάζονται Tchaoux. Πηγή

Η γραφή Tchaoux είναι εξαιρετικά κοντά στον τρόπο με τον οποίο ένας Γάλλος συγγραφέας του 19ου αιώνα θα απέδιδε φωνητικά το όνομα Τσαούσι.

Ο Pouqueville δεν παρουσιάζει στο συγκεκριμένο απόσπασμα το Tchaoux με τον καθαρό τρόπο που θα γράφαμε σήμερα: «χωριό Τσαούσι». Το συνδέει με τις πρώτες ομάδες ή συστάδες του Alepou.

Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι η οικιστική εικόνα της εποχής ήταν διαφορετική από τη σημερινή: μικρότερες ομάδες κατοικιών, μαχαλάδες ή οικιστικές συστάδες μπορούσαν να θεωρούνται τμήματα μιας ευρύτερης τοπογραφικής ενότητας.

Από το Tchaoux στο Lyco – ένας δρόμος μέσα από τις λιμνοθάλασσες

Αμέσως μετά το Tchaoux, η αφήγηση του Pouqueville γίνεται ακόμη πιο αναγνωρίσιμη.

Περιγράφει ότι κατεβαίνει ξανά στην πεδιάδα και ακολουθεί λιθόστρωτο ή κατασκευασμένο δρόμο ανάμεσα σε επικίνδυνες λιμνοθάλασσες.

Στη συνέχεια ανεβαίνει σε ένα χωριό που ονομάζει Lyco. Το χωριό, γράφει, βρίσκεται στην κορυφή ενός σκουρόχρωμου χαμηλού υψώματος. Πηγή

Έχουμε λοιπόν: Tchaoux → πεδιάδα → δρόμο ανάμεσα σε νερά και έλη → Lyco.

Η αλληλουχία των τοπωνυμίων και το φυσικό τοπίο δημιουργούν ισχυρή βάση για τη σύνδεση του Lyco με την περιοχή του σημερινού Αλύκου. Χρειάζεται όμως ιστορική ακρίβεια: ο ίδιος ο Pouqueville γράφει Lyco, όχι «Αλύκο».

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο: το Lyco είχε 60 «καλύβες»

Το Lyco, σύμφωνα με την περιγραφή του Pouqueville, αποτελείται από 60 huts — εξήντα καλύβες ή απλές κατοικίες. Πηγή

Δεν σημαίνει ότι το χωριό είχε 60 κατοίκους. Δεν σημαίνει επίσης υποχρεωτικά ότι η λέξη hutte αντιστοιχεί ακριβώς στη μεταγενέστερη οθωμανική έννοια του χανέ.

Σημαίνει όμως ότι ο Pouqueville αντιλαμβανόταν τον οικισμό ως μια εγκατάσταση περίπου 60 κατοικιών.

Ένα Αλύκο μέσα σε έλη, ρυζοχώραφα και νερά

Ο Pouqueville περιγράφει την κοιλάδα ως περιοχή με δύσκολες συνθήκες. Αναφέρεται στα ρυζοχώραφα, στα μεγάλα υγρά λιβάδια, στα στάσιμα νερά και στις ανθυγιεινές συνθήκες που, κατά την αντίληψη της εποχής του, προκαλούσαν πυρετούς και τεράστιους αριθμούς εντόμων. Πηγή

Η γεωγραφική πληροφορία είναι πολύτιμη: η περιοχή που βλέπει είναι ένας υγροτοπικός κάμπος, διασχισμένος από νερά, τεχνητούς δρόμους και περάσματα.

Και μετά εμφανίζεται το Neochorion

Ο Pouqueville προχωρά προς το Mahmoud-Bey και περιγράφει τη λίμνη και τις εκβολές των νερών, με καλαμιώνες, κανάλια και ψαράδες.

Και τότε σημειώνει ότι από τη γέφυρα του Mahmoud-Bey φαίνεται, σε απόσταση περίπου ενός μιλίου προς τα δεξιά: Neochorion. Πηγή

Neochorion → Νεοχώρι.

Ο Pouqueville τοποθετεί το Neochorion μέσα σε ένα δίκτυο άλλων θέσεων: προς νοτιοανατολικά βλέπει την κοιλάδα της Cosca και τις ανατολικές πλαγιές των βουνών της Κονίσπολης, ενώ η διαδρομή κάτω από το Neochorion στρέφεται προς νότο-νοτιοδυτικά, αρχικά στην πεδιάδα και έπειτα μέσα από χειμαρρώδη και δασωμένη περιοχή.

Άρα το Νεοχώρι δεν εμφανίζεται σαν μια απομονωμένη λέξη. Είναι δεμένο με τη γεωγραφία.

Μία διαδρομή που μοιάζει με παλιό GPS

Ο τοπογραφικός σκελετός που μένει από την αφήγηση είναι εντυπωσιακός:

Φοινίκη → Alepou/Tchaoux → Lyco → Mahmoud-Bey → Neochorion → κοιλάδα προς Κονίσπολη.

Και ανάμεσα: πεδιάδα, λιμνοθάλασσες, λιθόστρωτα περάσματα, γέφυρες, κανάλια, έλη, καλαμιώνες.

Ο William Martin Leake φτάνει στην ίδια περιοχή το 1804

Ο William Martin Leake ήταν Βρετανός στρατιωτικός, τοπογράφος και μελετητής της αρχαίας γεωγραφίας.

Το Travels in Northern Greece δημοσιεύθηκε το 1835, αλλά η αφήγηση του πρώτου τόμου περιλαμβάνει τις διαδρομές του 1804–1805.

William Martin Leake – Travels in Northern Greece, τόμος 1, Google Books

Τι βλέπει ο Leake στον κάμπο του Δελβίνου

Ο Leake περνά από τους Αγίους Σαράντα, το Δέλβινο και τη Φοινίκη και καταγράφει με μεγάλη προσοχή το φυσικό ανάγλυφο της περιοχής.

Στη Φοινίκη περιγράφει το σύγχρονο τότε χωριό ως μια μικρή ομάδα καλυβών κάτω από την αρχαία ακρόπολη και παρατηρεί ότι το ύψωμα προστατεύεται από τον ποταμό Vistritza προς τα ανατολικά και από τον Pavla προς τα δυτικά. Από το θέατρο της αρχαίας Φοινίκης η θέα κατευθύνεται προς τους Αγίους Σαράντα και την Κέρκυρα. Πηγή

Ο Leake επιβεβαιώνει ανεξάρτητα τη βασική γεωγραφική δομή μέσα στην οποία ο Pouqueville τοποθετεί τα Tchaoux, Lyco και Neochorion: Φοινίκη – κάμπος Δελβίνου – ποτάμια – υγρές χαμηλές εκτάσεις – παράκτια ζώνη – Βουθρωτό.

Η σημαντική διαφορά: ο Leake δεν πρέπει να «αναγκαστεί» να πει κάτι που δεν λέει

Στο τμήμα του έργου του Leake που ελέγξαμε για τη διαδρομή Αγίων Σαράντα–Δελβίνου–Φοινίκης, δεν εμφανίζονται με την ίδια σαφήνεια και στην ίδια ακολουθία τα τρία ονόματα Tchaoux, Lyco και Neochorion που βρίσκουμε στον Pouqueville.

Αυτό δεν είναι πρόβλημα. Είναι ιστορικό εύρημα.

Δείχνει ότι δύο περιηγητές που κινούνται στην ίδια ευρύτερη περιοχή δεν καταγράφουν υποχρεωτικά τα ίδια χωριά.

Ο Pouqueville ενδιαφέρεται για την αναλυτική ακολουθία των μικρών οικισμών της διαδρομής. Ο Leake ενδιαφέρεται περισσότερο για τους μεγάλους γεωγραφικούς άξονες και τις θέσεις που μπορούν να τον βοηθήσουν να αποκαταστήσει την αρχαία τοπογραφία.

Έτσι, αντί να κατασκευάσουμε μια ανύπαρκτη «συμφωνία», μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον Leake ως δεύτερο ανεξάρτητο γεωγραφικό μάρτυρα.

Η Φοινίκη ως το σταθερό σημείο αναφοράς

Ένα από τα πράγματα που ενώνουν τις δύο ταξιδιωτικές πηγές είναι η Φοινίκη.

Για τον Leake αποτελεί σημαντικό αρχαιολογικό και τοπογραφικό σημείο. Για τον Pouqueville αποτελεί σημείο μέσα στο δίκτυο της διαδρομής που οδηγεί προς τα χωριά του κάμπου.

Αυτό μας επιτρέπει να χρησιμοποιήσουμε τη Φοινίκη σχεδόν σαν άγκυρα πάνω στον χάρτη.

1856: ο Αραβαντινός αλλάζει εντελώς τον τρόπο καταγραφής

Περίπου μισό αιώνα αργότερα εμφανίζεται ο τρίτος μάρτυρας.

Ο Παναγιώτης Αραβαντινός εκδίδει το 1856 τη «Χρονογραφία της Ηπείρου».

Στο έργο του περιλαμβάνει έναν μεγάλο τοπογραφικό και στατιστικό πίνακα για επαρχίες, πόλεις, κώμες και χωριά. Το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων διαθέτει σήμερα ψηφιακά και τους δύο τόμους.

Χρονογραφία της Ηπείρου – Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Αλύκο και Τσαούσι στον Αραβαντινό

Από την ήδη εντοπισμένη παραπομπή στον Β΄ τόμο, σελίδα 360, γνωρίζουμε ότι τα Αλύκο – Τσαούσι – Τρέμουλη αναφέρονται μαζί με 50 χριστιανικές οικογένειες.

Το σημαντικό είναι ότι ο αριθμός αφορά την κοινή καταγραφή των τριών χωριών και δεν πρέπει να μοιραστεί αυθαίρετα ανάμεσα στους τρεις οικισμούς.

Και το Νεοχώρι;

Ο Pouqueville μάς δίνει καθαρά το Neochorion στις αρχές του αιώνα.

Σε νεότερες επίσημες καταγραφές το σημερινό Νεοχώρι εμφανίζεται επίσης με την παλαιότερη ονομασία Κασσίμ Αλή Μπέη, ενώ Αλύκο και Τσαούσι καταγράφονται στην ίδια γεωγραφική ενότητα. Πηγή

Όμως για να αποδώσουμε συγκεκριμένο αριθμό οικογενειών στο Νεοχώρι το 1856, πρέπει πρώτα να εντοπιστεί και να μεταγραφεί η ακριβής γραμμή του πρωτότυπου πίνακα του Αραβαντινού.

Τι συμβαίνει λοιπόν με τα ονόματα;

Η διαφορετική γραφή δεν σημαίνει υποχρεωτικά διαφορετικό τόπο. Γι’ αυτό η ιστορική τοπωνυμία δεν λύνεται μόνο με την ομοιότητα των λέξεων. Χρειάζεται γεωγραφία.

Και τι γίνεται με τα σπίτια;

Δεν μπορούμε να συγκρίνουμε μηχανικά το “60 huts” του Pouqueville με τις “50 οικογένειες” του Αραβαντινού.

Δεν γνωρίζουμε αν μετρούν ακριβώς την ίδια κοινωνική ή οικιστική μονάδα. Δεν είναι η ίδια χρονολογία. Και κυρίως, η αναφορά των 50 οικογενειών στον Αραβαντινό αφορά τρία χωριά μαζί.

Εκεί όπου οι τρεις πηγές συμφωνούν περισσότερο: στη γεωγραφία

Στον Pouqueville έχουμε πεδιάδα, χαμηλούς λόφους, λιμνοθάλασσες, ρυζοχώραφα, υγρά λιβάδια, γέφυρες, καλαμιώνες και δρόμους ανάμεσα στα νερά.

Στον Leake έχουμε τον κάμπο του Δελβίνου, τη Φοινίκη, τον Pavla, τη Vistritza, τη θέα προς Αγίους Σαράντα και Κέρκυρα, και τη γεωγραφική συνέχεια προς το Βουθρωτό. Πηγή

Στον Αραβαντινό έχουμε πλέον την ίδια ευρύτερη περιοχή μεταμορφωμένη σε πίνακα χωριών και οικογενειών.

Οι συγγραφείς αλλάζουν. Οι ορθογραφίες αλλάζουν. Η μέθοδος αλλάζει. Ο γεωγραφικός σκελετός όμως παραμένει.

Γιατί το «Lyco» είναι ίσως το κλειδί ολόκληρης της έρευνας

Η πραγματική ταυτότητα ενός παλιού τοπωνυμίου αποδεικνύεται καλύτερα όταν συμφωνούν: το όνομα + η απόσταση + η κατεύθυνση + τα γειτονικά χωριά + το φυσικό τοπίο.

Και εδώ έχουμε ήδη αρκετά από αυτά τα στοιχεία.

Και το Tchaoux κρύβει ένα δεύτερο ερώτημα

Ήταν τότε το Τσαούσι ανεξάρτητος οικισμός όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα ή μία οικιστική ομάδα που ο περιηγητής ενέτασσε στο Alepou;

Αυτό δεν μπορεί να λυθεί από μία πρόταση. Χρειάζεται να συγκριθούν παλαιοί χάρτες, άλλοι περιηγητές, οθωμανικές καταγραφές, ο Αραβαντινός και οι μεταγενέστερες απογραφές.

Το Neochorion δείχνει πόσο ανθεκτικά μπορούν να είναι τα τοπωνύμια

Το Neochorion παρουσιάζει διαφορετικό φαινόμενο. Η λέξη είναι ουσιαστικά η λόγια απόδοση του «Νεοχώρι».

Ταυτόχρονα, όμως, γνωρίζουμε ότι χρησιμοποιήθηκε και η ονομασία Κασσίμ Αλή Μπέη. Σύγχρονη επίσημη ελληνική καταγραφή παραθέτει ρητά την αντιστοιχία «Νεοχώρι ή Κασσιμ Αλή Μπέη (Neohor)» και το τοποθετεί μαζί με Αλύκο, Τρέμουλη και Τσαούσι στην ίδια περιοχή. Πηγή

Η μεγάλη αξία του Leake, ακόμη κι όταν δεν μας δίνει τα τρία ονόματα

Ο Leake λειτουργεί σαν ανεξάρτητος έλεγχος.

Αν ο Pouqueville μάς έλεγε ότι το Lyco βρισκόταν μέσα σε μια γεωγραφία που δεν συμφωνούσε καθόλου με τον Leake, θα είχαμε σοβαρό πρόβλημα.

Αντίθετα, ο Leake επιβεβαιώνει ότι ο βασικός χώρος είναι πράγματι ένας κάμπος οργανωμένος γύρω από τη Φοινίκη, το Δέλβινο, τον Pavla, τη Vistritza και την παράκτια ζώνη. Πηγή

Από τον ταξιδιωτικό δρόμο στον στατιστικό πίνακα

Στις αρχές του αιώνα ο τόπος εμφανίζεται σαν διαδρομή.

Το 1856 ο ίδιος κόσμος αρχίζει να μετατρέπεται σε στατιστική.

Είναι ουσιαστικά η μετάβαση: από τον χάρτη του ταξιδιώτη στην απογραφή του κράτους.

Τι μπορούμε να πούμε με ασφάλεια σήμερα

1. Ο Pouqueville καταγράφει στην ίδια διαδρομή τα Tchaoux, Lyco και Neochorion. Για το Lyco αναφέρει 60 καλύβες/κατοικίες και δίνει εξαιρετικά λεπτομερή γεωγραφία της πεδιάδας και των υγροτόπων.
2. Το Tchaoux εμφανίζεται ως ονομασία των πρώτων ομάδων του Alepou.
3. Το Neochorion τοποθετείται από τον Pouqueville με συγκεκριμένη κατεύθυνση και απόσταση μέσα στον κάμπο του Δελβίνου.
4. Ο Leake, ταξιδεύοντας στην περιοχή το 1804, επιβεβαιώνει ανεξάρτητα τον βασικό γεωγραφικό άξονα Άγιοι Σαράντα–Δέλβινο–Φοινίκη και τη σχέση της Φοινίκης με Pavla και Vistritza.
5. Το 1856 ο Αραβαντινός μάς μεταφέρει πλέον σε μια στατιστική εποχή, όπου Αλύκο, Τσαούσι και Τρέμουλη εμφανίζονται μαζί με 50 χριστιανικές οικογένειες, ενώ η ακριβής γραμμή του Νεοχωρίου χρειάζεται ακόμη πρωτογενή επαλήθευση.

Το επόμενο βήμα της έρευνας

Το επόμενο βήμα θα ήταν να δημιουργηθεί ένας συγκριτικός χάρτης με Tchaoux, Lyco, Neochorion, Mahmoud-Bey, Alepou, Finiki, τις γέφυρες, τους παλιούς δρόμους, τους υγροτόπους και τις πορείες του Pouqueville και του Leake.

Επίλογος

Στις αρχές του 19ου αιώνα ένας Γάλλος περιηγητής περνούσε μέσα από τον κάμπο και σημείωνε Tchaoux, λίγο αργότερα Lyco — 60 καλύβες, και στη συνέχεια Neochorion.

Την ίδια περίπου εποχή, ένας Βρετανός στρατιωτικός κοιτούσε την ίδια περιοχή από τη Φοινίκη και προσπαθούσε να καταλάβει πώς συνδέονται ο κάμπος, τα ποτάμια, τα βουνά, οι αρχαίες πόλεις και η θάλασσα.

Και το 1856 ένας Ηπειρώτης λόγιος έγραφε τα χωριά σε έναν στατιστικό πίνακα.

Τρεις άνθρωποι. Τρεις γλώσσες. Τρεις διαφορετικοί τρόποι καταγραφής.

Και πίσω από όλους αυτούς: ο ίδιος τόπος.

Το Τσαούσι. Το Αλύκο. Το Νεοχώρι.

Μερικές φορές πρέπει να βάλουμε τρεις παλιές πηγές τη μία πάνω στην άλλη, όπως βάζουμε διαφανείς χάρτες. Και τότε, εκεί όπου συμπίπτουν τα ονόματα, τα ποτάμια, οι δρόμοι και οι αποστάσεις, αρχίζει να εμφανίζεται ξανά ο τόπος όπως ήταν πριν από διακόσια χρόνια.

Πηγές της έρευνας

François Charles Hugues Laurent Pouqueville, Voyage dans la Grèce. Η έκδοση του 1820 κυκλοφόρησε από τον Firmin Didot και ο πρώτος τόμος είναι διαθέσιμος ψηφιακά μέσω Google Books. Η αναθεωρημένη έκδοση του 1826 περιλαμβάνει την αναλυτική διαδρομή με Tchaoux, Lyco και Neochorion.

Δείτε το Voyage dans la Grèce στο Google Books

William Martin Leake, Travels in Northern Greece, τόμος Α΄, Λονδίνο 1835. Το έργο περιλαμβάνει τα ταξίδια του 1804–1805 και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες τοπογραφικές περιγραφές της βόρειας Ελλάδας και της Ηπείρου της εποχής.

Δείτε το Travels in Northern Greece στο Google Books

Παναγιώτης Αραβαντινός, «Χρονογραφία της Ηπείρου», 1856. Το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων διαθέτει τους δύο ψηφιοποιημένους τόμους και περιγράφει το έργο ως ιστορική, τοπογραφική και στατιστική καταγραφή της Ηπείρου.

Δείτε τη Χρονογραφία της Ηπείρου στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων